Yāska's Nirukta 272
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 272
- Language
- Sanskrit
272.1
“kimicchantī0 (ṛ0 saṃ0 8, 6, 5, 1)”-iti | devapaṇayaḥ kilāsurāḥ devagavīrapajahruḥ | tataḥ kilendrastadanveṣaṇāya tadārthaṃ saramāṃ prāhiṇot | te ca devapaṇayaḥ tāṃ dṛṣṭvā papracchuranayarcā-“kimicchantī saramā”-iti | “idam” asmannivāsasthānaṃ saramā “kimicchantī” kimasmattaḥ prārthayantī “prānaṭ” prāptavatī ? kadācidapyanāgatapūrveti | api ca “dūre hyadhvā” mahadetadadhvānaṃ na yahacchayā śakyamāgantum, ya eva “jaguriḥ” syāt bhṛśaṅgantā, sa eva śakta āgantum | “parācaiḥ” “parāñcanairacitaḥ” parāṅmukhaiḥ añcanairgamanaiḥ ācito gataḥ, viprakṛṣṭo devanivāsāt | yato brūmaḥ-he sarame ! “kāsme hitiḥ” “kā tava asmāsvarthahitiḥ” arthasyābhidhānam ? ko'smatto'rthastava prāptavyo'bhipreta āsīd ? yenāyamatimahānadhvā vyavasitta āgantum | api ca “kā paritakmyāsīt” “kiṃ paritakanam” ? api nāma sukhā rātriḥ anantarā tavāsīt “paritakmyā rātriḥ” | “takmetyuṣṇanāma” | takatergatyarthasya, sarvato hi tad gataṃ bhavati | tadenāmubhayataḥ parigṛhya varttate iti paritakmyā rātriḥ | api ca “kathaṃ rasāyā ataraḥ payāṃsi” | “rasā” nāma “nadī” adhyardhayojanāvistārā, tasyāḥ payāṃsyatidustarāṇi kathamataraḥ kathaṃ tīrṇavatyasi ? athavā“kathaṃ rasani tānyudakāni” api nāma svādūni, api śrāntāyāstavāntarāvāsāḥ keṣvāsanniti ||
“devaśunīndreṇa prahitā”-iti nidānaprakhyāpanaṃ mantrārthābhivyaktaye | “samūde” saṃvādaṃ kṛtavatītyarthaḥ | ityākhyānavidaḥ evaṃ manyante ||
vākpakṣe tu cirakālīnavṛṣṭivyuparame kadācidabhinavameghasaṃplave sahasaiva stanayitnumupaśrutya kuta iyaṃ mādhyamikā vāk cireṇāgateti vismitastāmasūyanniva bravīti-“kimi-
cchantī saramā”-iti | idamasmacchrotraṃ ciramanāgamya “saramā” mādhyamikā vāk “kimicchantī” “ānaṭ” prāptavatī ? api ca “dūre̱ hi̱ adhvā̍” cirakālaśruteyaṃmasmābhiḥ “jaguriḥ” bhṛśaṃ yo gantā syāt, sa ciravicchinnametaddūrṣavartma punarāsacchetsantanuyāt “parācaiḥ” “parāṅmukhaiḥ”,-etadacintyaṃ ciranaṣṭamityarthaḥ | api ca “kāsme hitiḥ” kimasmāsvarthābhidhānamāsīt ? pūrvaṃ tava he sarame ! yenāgamaḥ, kiṃ vā na jātaṃ yenāpunarāgamaḥ | api ca ciraproṣitāyāstava kiṃ paritakanamāsīt ? antarikṣanadyā api mahatyā “rasāyāḥ” “kathamataraḥ payāṃsi” kathamatibahūnya udakāni saṃkṣobhyātmānaṃ prati labdhavatyasi ? iti vā, “vāgvai saramā”-iti hi vijñāyate |
11 |
25 |
272.2
“saramā(17)”devaśunītyaitihāsikapakṣeṇa, mādhyamikā vāk nairuktapakṣeṇa, sā kasmāt ? “saraṇāt” gamanāt |
11 |
24 |
“tasyā eṣā bhavati”–|| “kimi̱cchantī̍ sara̱mā predamāna̍ḍdū̱re hyadhvā̱ jagu̍riḥ parā̱caiḥ | kāsmehi̍ti̱ḥ kā pari̍takmyāsītka̱thaṃ ra̱sāyā̍ atara̱: payā̍ṃsi ||” kimicchantī saramedaṃ prānaḍ dūre hyadhvā jagurirjaṅgamyateḥ
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit