Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 282

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 282

Language
Sanskrit

282.1

"tasyāṃḥ samudrā adhi̱ virkṣaranti0 (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 2)"-iti | aliṅgo mantra iti cet ! tasyā ityetadeva liṅgamanvādiśyate sambandhādvacoḥ, tasmātsāliṅgaḥ | "tasyāḥ" gauryāḥ "adhi" sakāśāt "samudrāḥ" meghāḥ "vikṣaranti" "varṣanti" | "tena" udakena "jīvanti" "pradiśaścatasraḥ" dikpratidinivāsīni "bhūtāni" tena̍ jīvanti | "tataḥ kṣaratyakṣaram" punaḥpunaḥ pratisaṃvatsaram, tata eva kṣaratyudaka meghadvāreṇa| "tat" "viśvam" bhūtajātaṃ "upajīvati”|| evaṃ saiva sarvodakeśānā gaurītyabhiprāyaḥ || "udakam" "akṣaram"-ityucyate | tatkasmāt ? taddhi sarvamidamabhivyajyayat "kṣarati", sarvamidaṃ sacarācaraṃ sañcarati |
11 |
41 |

282.2

"gaurī (28)" "rocateḥ"jvalatyarthasya | mādhyamikā vāk, sā punaḥ dīptimatī |
11 |
39 |

282.3

"ayamapītaraḥ" yo "gauro varṇaḥ" so'pi "etasmādeva" rocateḥ, sa hi dīptirūpatvāt kṛṣṇādīnapekṣya "praśasyo bhavati" |
11 |
39 |
"tasyāḥ eṣā bhavati"-||
gaurīrmimīte salilāni takṣatī kurvatyekapadī madhyamena, dvipadī madhyamena cādityena ca, catuṣpadī digbhiḥ, aṣṭāpadī digbhiścāvāntaradigbhiśca, navapadī digbhiścāvāntaradigbhiścādityena ca, sahasrākṣarā bahūdakā parame vyomane |
1 |
40 ||
"gaurīrmimāya0 (ṛ0 sa0 2, 3, 22, 1 | atha0 saṃ0 9, 26, 21)"iti | asyavāmīye dīrghatamama ārṣam || "gaurī" sarvamidaṃ nirmimīte | katham ? "salilāni takṣatī" "kurvatī" udakapūrvakatvāt sarvarnirmāṇasya | kathamudakāni kurvatī ? "ekapadī" "babhūvurṣa" ekapadī bhavati, "madhyamena" sahaikatvamāpannā,"dvipadī" "madhyamena cādityena ca" | "catuṣpadī" "digbhiḥ", anapekṣyendrādityo | "aṣṭāpadī" "digbhiścāvāntaradigbhiśca" | "navapadī" "digbhiścāvāntaradigbhiśca" saha "ādityena ca" | "sahasrākṣarā" "bahūdakā" | "parame" "vyoman" "vyavane" vibhaktānāṃ bhūtānāṃ yatparamamavyakktamekam ; sarvabhāvānām vibhakta eka ātmā, yastadātmanaiva bhūtānā salilanirmāṇadvāreṇa sarvamidaṃ nirmimīte |
11 |
40 |
1 ||
"tasyāḥ eṣā aparā bhavati"-sā punaḥ kimartham ? iti-gaurīti guṇābhidhānam, prasiddhābhidheya chandasi devatāyām, yataḥ parayā samardhayati-||

Linked texts (1)