Yāska's Nirukta 29
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 29
- Language
- Sanskrit
29.1
indro asmām̐ aradaditi | “aradat” akhanadityarthaḥ “radatiḥ khanatikarmā” “vajrabāhuḥ” vajrayuktau bāhūryasyāsau bāhunā'tra hastau lakṣyete | vajrahasta ityarthaḥ || kathaṃ punarakhanat ? “apāhan vṛtram” apahaṃsan megham | “paridhi nadīnām” paridhārayitāraṃ nadīnāma nadanānāmapām | sa hi niyaṃtatīrapo nirṛṇaddhi, tamindro vajreṇa hanti, tasmin hate pṛthivīṃ prāpyāpo yathā nimnānusāriṇyaḥ svātāni kurvatyo vahanti, taiḥ khātairevaya gacchāmaḥ | eva kṛtvā “asmān indraḥ aradat” | evañca kṛtvā sa eva ca indraḥ “devaḥ” “savitā” sarvārthaprasavitā varṣadvāreṇāsmān “anayat” samudram | “supāṇiḥ” praśastapāṇirityarthaḥ | yata eva so'smākaṃ khānitā netā ca, ataḥ “tasya” indrasya “prasave” anujñāyāmādeśe varttamānā “vaya” “yāmaḥ” gacchāmaḥ “urvīḥ” ūrṇuvatyaḥ sambhajamānā vā tānitāni deśāntarāṇi ambhobhiḥ | so'smākamīśvaraḥ | sa evāsmānājñāpayitumarhati, na tvamityabhiprāyaḥ || iti samastārthaḥ ||
athaikapadanivacanam “pāṇiḥ paṇāyateḥ” pūjārthasya | “pragṛhya pāṇī” saṃyutau kṛtvā tataḥ “devān pūjayanti” iti |
26 |
"pratyākhyāya" evaṃ tamṛṣiṃ tatsūktasya “antataḥ” ante anayarcā “āśuśruvuḥ” tā nadyaḥ śrutavatya ityarthaḥ-
tadā ca śrutaṃ bhavati, yadā tadvacaḥ kriyate, śrūyamāṇamapi hi tannaiva śrutaṃ bhavati, yanna kriyate || ā te kāro śṛṇavāma iti | “ā te kāro śṛṇavāma” ābhimukhyenāvasthitāḥ satyaḥ śṛṇavāma, he kāro stomānāṃ karttaḥ ! kimāśṛṇavāma ? “vacāṃsi” | vacanāni śrutāni caitāni tāvakāni vacāṃsi, ato brūmaḥ- “yayātha” yāhi tvam | “anasā” śakaṭena ca saha “rathena” ca || kasmāt punarevamādaravatyo brūmaḥ yāhīti ? itaḥ yasmāt “dūrāt” āyātaḥstvaṃ pariśrāntaḥ, tasmātkāruṇyaṃ nastvayi | tena vayametā “ni te naṃsai” “ninamāma te” | nīcairnamāma gādhodakā bhavāmetyarthaḥ || kathaṃ punarninamāma ? “pīpyāneva yoṣā” “pāyayamāneva yoṣā putraṃ” yathā ninamedevaṃ vayaṃ tava ninamāma || evamuktvā putropamayā kadācidayaṃ krodhamiyāditi manvānāḥ satyaḥ patikanyāsambaddhāmanyāmupamāmupādadire,- “maryāyeva kanyā śaśvacai te” maryāya manuṣyāya kanyā navoḍhā śaśvacai te “pariṣvajanāya” kathaṃ nāma 'pariṣvajeta māmayam' ityabhiprāyeṇa yathā sā ninamedevaṃ vayaṃ tava ninamāma | “ninamā iti vā” yadi vā “ninamāma” ityevaṃ pariṇāmaḥ “ninaṃsai” iti etasya padasya, atha vā “ninamai” iti |
27 |
29.2
"aśvanāmānyuttarāṇi ṣaḍviṃśatiḥ |" aśvasya nāmāni aśvanāmāni uttarāṇi prakṛtyebhyo nadīnāmabhyaḥ, abjā eva hyaśvāḥ | evaṃ hyuktam,-"apsu jātā aśvāḥ mvādevainān yonerjanayanti" iti | tasmānnadīnāmabhya uttarāṇyaśvanāmāni || kiyanti punastāni ? ṣaḍviṃśatiḥ ṣaḍadhikā viṃśatiḥ 26 | katamāni punastāni ? 'atyaḥ, hayaḥ, arvā"- ityevamādīni || atati gacchatītyatyaḥ | hayati gacchatīti, hanti vādhvānamiti hayaḥ | īraṇavānarvā, gamanavānityarthaḥ | evamādi |
27 |
29.3
"teṣām" aśvanāmnām "aṣṭau" yāni "uttarāṇi" avyathaya ityevamādīni, tāni "bahuvat" bahuvacanasayuktānītyarthaḥ |
27 |
29.4
āha-"aśvaḥ kasmāt" ? ucyate-sa hi "aśnute'dhvānaṃ" vyāpnotītyarthaḥ "mahāśano bhavatīti vā" sa hi bahu bhuṅkte |
27 |
29.5
"tatra" tasmin ṣaḍviṃśake aśvābhidhānagaṇe "dadhikrā ityetat" padaṃ saṃndigdham | tat punaretat-"dadhat krāmatīti" athavā dhārayannayamaśvārohaṃ krāmatīti dadhikrāḥ || atha "vā" "dadhat" dhārayannayamaśvārohaṃ "krandati" śabdaṃ karoti "iti" dadhikrāḥ || atha “vā” “dadhat” dhārayan ayamaśvāroham “ākārī”ākāravān “bhavatīti” dadhikrāḥ 1-sa hi adhirūḍhe'śvārohe ākuñcitagrīvo vipuṣitasarvagātra ākṛtimān bhavati |
27 |
29.6
“tasya” dadhikrāśabdasya “aśvavat” aśvasaṃyuktāḥ, “devatāvat” devātāsaṃyuktāḥ “ca” “nigamā bhavanti” |
27 |
29.7
“tat” etaducyate,-“yad devatāvat” asya dadhikrāśabdasya, “tat” “upariṣṭāt” pañcadaśe'dhyāye ‘ā dadhikrāḥ śava̍sā ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 16, 1 )”-ityasyāmṛci “vyākhyāsyāmaḥ” |
27 |
“atha” punaryat “aśvavat” asya, tat “etat” vyākhyāyate -
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit