Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 29.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 29.1

Language
Sanskrit

29.1

indro asmām̐ aradaditi | “aradat” akhanadityarthaḥ “radatiḥ khanatikarmā” “vajrabāhuḥ” vajrayuktau bāhūryasyāsau bāhunā'tra hastau lakṣyete | vajrahasta ityarthaḥ || kathaṃ punarakhanat ? “apāhan vṛtram” apahaṃsan megham | “paridhi nadīnām” paridhārayitāraṃ nadīnāma nadanānāmapām | sa hi niyaṃtatīrapo nirṛṇaddhi, tamindro vajreṇa hanti, tasmin hate pṛthivīṃ prāpyāpo yathā nimnānusāriṇyaḥ svātāni kurvatyo vahanti, taiḥ khātairevaya gacchāmaḥ | eva kṛtvā “asmān indraḥ aradat” | evañca kṛtvā sa eva ca indraḥ “devaḥ” “savitā” sarvārthaprasavitā varṣadvāreṇāsmān “anayat” samudram | “supāṇiḥ” praśastapāṇirityarthaḥ | yata eva so'smākaṃ khānitā netā ca, ataḥ “tasya” indrasya “prasave” anujñāyāmādeśe varttamānā “vaya” “yāmaḥ” gacchāmaḥ “urvīḥ” ūrṇuvatyaḥ sambhajamānā vā tānitāni deśāntarāṇi ambhobhiḥ | so'smākamīśvaraḥ | sa evāsmānājñāpayitumarhati, na tvamityabhiprāyaḥ || iti samastārthaḥ ||
athaikapadanivacanam “pāṇiḥ paṇāyateḥ” pūjārthasya | “pragṛhya pāṇī” saṃyutau kṛtvā tataḥ “devān pūjayanti” iti |
26 |
"pratyākhyāya" evaṃ tamṛṣiṃ tatsūktasya “antataḥ” ante anayarcā “āśuśruvuḥ” tā nadyaḥ śrutavatya ityarthaḥ-
tadā ca śrutaṃ bhavati, yadā tadvacaḥ kriyate, śrūyamāṇamapi hi tannaiva śrutaṃ bhavati, yanna kriyate || ā te kāro śṛṇavāma iti | “ā te kāro śṛṇavāma” ābhimukhyenāvasthitāḥ satyaḥ śṛṇavāma, he kāro stomānāṃ karttaḥ ! kimāśṛṇavāma ? “vacāṃsi” | vacanāni śrutāni caitāni tāvakāni vacāṃsi, ato brūmaḥ- “yayātha” yāhi tvam | “anasā” śakaṭena ca saha “rathena” ca || kasmāt punarevamādaravatyo brūmaḥ yāhīti ? itaḥ yasmāt “dūrāt” āyātaḥstvaṃ pariśrāntaḥ, tasmātkāruṇyaṃ nastvayi | tena vayametā “ni te naṃsai” “ninamāma te” | nīcairnamāma gādhodakā bhavāmetyarthaḥ || kathaṃ punarninamāma ? “pīpyāneva yoṣā” “pāyayamāneva yoṣā putraṃ” yathā ninamedevaṃ vayaṃ tava ninamāma || evamuktvā putropamayā kadācidayaṃ krodhamiyāditi manvānāḥ satyaḥ patikanyāsambaddhāmanyāmupamāmupādadire,- “maryāyeva kanyā śaśvacai te” maryāya manuṣyāya kanyā navoḍhā śaśvacai te “pariṣvajanāya” kathaṃ nāma 'pariṣvajeta māmayam' ityabhiprāyeṇa yathā sā ninamedevaṃ vayaṃ tava ninamāma | “ninamā iti vā” yadi vā “ninamāma” ityevaṃ pariṇāmaḥ “ninaṃsai” iti etasya padasya, atha vā “ninamai” iti |
27 |

Linked texts (1)