Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 293

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 293

Language
Sanskrit

293.1

"uṣastaccitramā bharā0 (ṛ0 saṃ0 1, 6, 26, 3 | ya0 vā0 saṃ0 34, 33 | sā0 saṃ0 u0 ā0 8, 3, 8, 1)"-iti | gotamasyārṣam | prataranuvāke āśvine ca viniyogaḥ | he "uṣaḥ !" "vājinīvati !" tadasmākaṃ "citraṃ" "cāyanīyaṃ dhanam" "ābhara" "āhara" tvam | "yena" tvatprattena vayaṃ "putrāṃśca" "pautrāṃśca" avicchedena tṛptān "dhāmahe" "dadhīmahi" |
12 |
6 |
"tasyāḥ eṣā aparā bhavati" | sā punaḥ kimartham ? pūrvasyāmṛci citraṃ dhanamāharetyuktam, tacca punarubhayorapyuṣasoraviśiṣṭam, viśiṣṭaṃ tu parasyāmuttamaliṅgam-“pūrve arddhe raja̍so bhānuma̍ñjate”-iti, ataḥ parā udāhriyate-||
"etā u tyā0 ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 24, 1 | sā0 saṃ0 u0 ā0 8. 3, 16, 1 )" -iti | pūrvavadārṣa viniyogaśca || yāḥ "pūrve arddhe" "rajasaḥ" "antarikṣalokasya" "samañjate" "bhānunā" bhāsā ātmānamabhivyañjayanti | "etāḥ" "tyāḥ" "tāḥ" "uṣasaḥ" | kimiti ? “ketum akrata” “akruṣata” kurvanti lokasya “prajñānam” | kathaṃ tāḥ prajñānaṃ lokasya kurvanti ? ata āha-"niṣkṛṇvānā āyudhānīva dhṛṣṇavaḥ” | “nirityeṣa samiti-yetasya sthāne” | yathā-saṃskurvāṇāḥ nityaṃ nirmṛjantataḥ āyudhāni nirmalāni kṛṇvanti dhṛṣṇavaḥ dharṣayitāraḥ te āyudhinastajjīvanāḥ, evaṃ bhānunā svena bhāsā tamomalamapanīya nirmalāni prajñānāni lokasyoṣasaḥ saṃskurvanti | tataśca "prati gāvo'ruṣīryanti mātaraḥ" | yata evoditāstameva sūryaṃ prati yanti tatraivāntarlīyante, sūryasyaiva hi raśmiprāntaprotsāryamāṇe tamasyapararātre
jāte prakāśaṃ upajāvate, tā uṣasa ityācakṣate, sa eṣa paramārthataḥ sūrya eva strīliṅgaviśiṣṭo bhavati, sūryakāryatvāt prakāśasya || “ekasyā eva pūjanārthe bahuvacanam”-iti vacanabhedapratisamādhānam || nirityeṣa samityetasya sthāne sāmarthyād vyatyayaḥ, saṃskriyamāṇāni hyāyudhāni ati nirmalāni bhavanti || yathā copapadyate upasargavyatyayaḥ, tathā nigamamudājahāra-“emīdaiṣām”-iti | “ya̱dā dīdhye̱ na da̍viṣāṇye̱bhiḥ parā̱yadbhyo'va̍hīye̱ sakhi̍bhyaḥ | nyu̱ptāśca̍ ba̱bhravo̱ vāca̍makrata̱ emīdaiṣāṃ niṣkṛ̱taṃ jā̱riṇī̍va || ( ṛ0 sa0 7, 8, 3, 5 )”-iti | kavaṣasya vā akṣasya vā ārṣam | kṛtanivṛttirdevana|daśaknuvannātmānaṃ dhārayitu bravīti̍-| ‘yadā dīdhye’ bhṛśamabhidhyāyamiṃ niścayena ‘na daviṣāni’ na deviṣyāmi ‘ebhiḥ’ akṣairiti | atha tadā ‘sakhibhyaḥ’ samānakhyānebhya kitavebhyaḥ ‘parāyadbhyaḥ’ parāṅgacchadbhyaḥ devanasthānamahamebhya ‘avahīye’ mayā hīno'smīti | yadā ca tāṃstaṃ prāpya āsphāra nivapanti akṣāna, atha punamtadā tainryuptāśca te ‘babhravaḥ’ babhravarṇā akṣāḥ ‘vācamakrata’ śabdanakurvvanta, atha tadā nivṛttipratijñāvya “ebhi it” jāgacchāmyeva “eṣām” anyeṣām apyevaṃ “niṣkṛtaṃ” saskṛtam akṣasthānam āsphāra saskṛta “jāriṇīva” vyabhicāriṇīta kācitstrī cāritramātmano'vigaṇayyeti |
12|
7|

293.2

“sūryā ( 3 )”-iti vaktavyam | sā punariyaṃ “sūryasya patnī” || “eṣaiva” uṣāḥ, “abhisṛṣṭakālatamā” yathā sūryasyodayakāla pratyabhisṛṣṭatamā bhavati, gatanamā bhavati, tathā tathā sevā uṣāḥ sūryā sampadyate |
12 |
7 |
“tasyāḥ eṣā bhavati”-|| “su̱ki̱ṃśukaṃ śā̍lma̱liṃ vi̱śvarū̍pa̱ṃ hira̍ṇyavarṇaṃ su̱vṛta̍ṃ su̱ca̱kram | āro̍ha sūrye a̱mṛta̍sya lo̱kaṃ syo̱naṃ patye̍ vaha̱tuṃ kṛ̍ṇuṣva ||”
“sukiṃśukaṃ śalmaliṃ0 (ṛ0 saṃ0 : 8, 3, 13, 5)”- iti | sūryāyā ārṣam | vivāhe viniyogaḥ || trisve tāvaducyate prabhāmātmano vibhajya tadadhidevatāṃ brūyāti“sukiṃśukaṃ” suṣṭu kāśanaṃ dīpanaṃ lokānām, “śalmaliṃ” “śannamalaṃ” vyapagatamalam, “viśvarūpaṃ” “sarvarūpam” “hiraṇyavarṇaṃ” hiraṇyopamavarṇaṃ hiraṇyamiva varaṇīyam, “suvṛtaṃ” suvartanaṃ śobhanairvā raśmibhirvṛtam, “sucakraṃ” sucakranaṃ sudīptam | etamevaṃlakṣaṇaṃ maṇḍalaṃ ratham “āroha” tvaṃ he “sūrye!” “amṛtasya” udakasya “lokaṃ” sthānam | tata evamadhiruhya “syonaṃ” sukhametasmai “patye” maṇḍalādhiṣṭhātre “vahatuṃ” “kṛṇuṣva” kuruṣva-iti || pratyakṣapakṣe tu-ratha eva rathaḥ, sūrya ūḍhorā, kanyā sūryocyate | evaṃlakṣaṇaṃ rathamāroheti || “api vopamārthe syāt”-“sukiṃśukamiva śalmalimiti” | kiṃśukamiti palāśapuṣpe prasiddhiḥ | iha turaktapuṣpatvasāmānyāt supuṣpitamiva śalmalimiti sādhyarthāt tenopamānayoga ādityasya puṣṭatara iti kiṃśukaśabdaḥ puṣpite śalmalau gauṇa iti bhāṣyakārābhiprāyaḥ || “kiṃśukaṃ kraṃśateḥ” dhātoḥ prakāśanārthasya, taddhi dīptimadbhavati | “śalmaliḥ suśaro bhavati” | “śṛ hiṃsāyām”-ityasya dhātoḥ, sa hi mṛdutvāt suhiṃsyo bhavati | “śaravān vā” | hiṃsāvān, kaṇṭakairasau hinasti hi | “savitā sūryā prāyacchat somāyaṃ rājñe prajāpataye veti ca brāhmaṇam”! niruktapakṣe jyotsnāṃ somāya dadāti| yaduktam-“ādityato'sya dīptirbhavati”-iti | “prajāpataye veti” uṣasaṃ vā madhyasthānāya prajāpataye dadāti || kecittaitihāsikāpakṣe icchanti || teṣāmitihāsaṃ śṛṇu | kathametat ? iti |
12 |
8 |

Linked texts (1)