Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 293.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 293.2

Language
Sanskrit

293.2

“sūryā ( 3 )”-iti vaktavyam | sā punariyaṃ “sūryasya patnī” || “eṣaiva” uṣāḥ, “abhisṛṣṭakālatamā” yathā sūryasyodayakāla pratyabhisṛṣṭatamā bhavati, gatanamā bhavati, tathā tathā sevā uṣāḥ sūryā sampadyate |
12 |
7 |
“tasyāḥ eṣā bhavati”-|| “su̱ki̱ṃśukaṃ śā̍lma̱liṃ vi̱śvarū̍pa̱ṃ hira̍ṇyavarṇaṃ su̱vṛta̍ṃ su̱ca̱kram | āro̍ha sūrye a̱mṛta̍sya lo̱kaṃ syo̱naṃ patye̍ vaha̱tuṃ kṛ̍ṇuṣva ||”
“sukiṃśukaṃ śalmaliṃ0 (ṛ0 saṃ0 : 8, 3, 13, 5)”- iti | sūryāyā ārṣam | vivāhe viniyogaḥ || trisve tāvaducyate prabhāmātmano vibhajya tadadhidevatāṃ brūyāti“sukiṃśukaṃ” suṣṭu kāśanaṃ dīpanaṃ lokānām, “śalmaliṃ” “śannamalaṃ” vyapagatamalam, “viśvarūpaṃ” “sarvarūpam” “hiraṇyavarṇaṃ” hiraṇyopamavarṇaṃ hiraṇyamiva varaṇīyam, “suvṛtaṃ” suvartanaṃ śobhanairvā raśmibhirvṛtam, “sucakraṃ” sucakranaṃ sudīptam | etamevaṃlakṣaṇaṃ maṇḍalaṃ ratham “āroha” tvaṃ he “sūrye!” “amṛtasya” udakasya “lokaṃ” sthānam | tata evamadhiruhya “syonaṃ” sukhametasmai “patye” maṇḍalādhiṣṭhātre “vahatuṃ” “kṛṇuṣva” kuruṣva-iti || pratyakṣapakṣe tu-ratha eva rathaḥ, sūrya ūḍhorā, kanyā sūryocyate | evaṃlakṣaṇaṃ rathamāroheti || “api vopamārthe syāt”-“sukiṃśukamiva śalmalimiti” | kiṃśukamiti palāśapuṣpe prasiddhiḥ | iha turaktapuṣpatvasāmānyāt supuṣpitamiva śalmalimiti sādhyarthāt tenopamānayoga ādityasya puṣṭatara iti kiṃśukaśabdaḥ puṣpite śalmalau gauṇa iti bhāṣyakārābhiprāyaḥ || “kiṃśukaṃ kraṃśateḥ” dhātoḥ prakāśanārthasya, taddhi dīptimadbhavati | “śalmaliḥ suśaro bhavati” | “śṛ hiṃsāyām”-ityasya dhātoḥ, sa hi mṛdutvāt suhiṃsyo bhavati | “śaravān vā” | hiṃsāvān, kaṇṭakairasau hinasti hi | “savitā sūryā prāyacchat somāyaṃ rājñe prajāpataye veti ca brāhmaṇam”! niruktapakṣe jyotsnāṃ somāya dadāti| yaduktam-“ādityato'sya dīptirbhavati”-iti | “prajāpataye veti” uṣasaṃ vā madhyasthānāya prajāpataye dadāti || kecittaitihāsikāpakṣe icchanti || teṣāmitihāsaṃ śṛṇu | kathametat ? iti |
12 |
8 |

Linked texts (1)