Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 296.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 296.1

Language
Sanskrit

296.1

[ “tvaṣṭā-(6)” tvaṣṭā hi viśvakarmā| so'pyanayaivolyate ṛcā || ] “tvaṣṭā̍ duhi̱tre0 (ṛ0 saṃ0 8, 6, 13, 1)”-iti| pūrvayaiva samānārṣaṃ viniyogaśca || “tvaṣṭā” devo viśvakarmā yaṃ purāṇavido vadanti, saḥ “duhitre” “duhituḥ” “vahatuṃ” “vahanaṃ” vivāhaṃ “karotīti” “idaṃ viśvaṃ” “bhuvanaṃ” bhūtajātaṃ vivāhadarśanaprepsayā “sameti” sa hi vivāhānāṃ svabhāvaḥ| “yamasya mātā” bhaviṣyatā yogenocyate, “paryuhyamānā” paryūḍhā, yamaṃ ca yamīṃ ca janayitvā, tataḥ “mahaḥ” “mahataḥ” “jāyā” “vivasvataḥ” devasya jāyā bhāryā hitvā apatye mithunāvāśvaṃ rūpaṃ kṛtvā “nanāśa” iti || nairuktapakṣe tu “tvaṣṭā”-madhyamaḥ, tamobhāgasya uṣasaḥ “duhitre” duhituḥ dūre hitāyāḥ prakāśarūpāyāḥ “vahatuṃ” “vahanaṃ” vivasvataḥ “karoti”| “idaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ sameti” prabhātamiti matvā “sarvāṇi bhūtāni” svāsumukhāsvitikarttavyatāsu abhisamāgacchanti | “yamasya mātā paryuhyamānā” yamasya madhyamasya mātā devadharmeṇa, athavā-dyusthānasya yaiva jāyā sā māteti | jāyate'syāṃ putratvena patiḥ “jāyā” bhāryā, “mahato vivasvataḥ” prakāśena protsāryamāṇā “nanāśa” naśyati| saṅkṣepato bhāṣyakāro'rtha nirāha-“rātrirādityasya” uṣā jāyā, sā “ādityasyodaye'ntardhīyate”iti |
12 |
11 |

Linked texts (1)