Yāska's Nirukta 300.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 300.1
- Language
- Sanskrit
300.1
"idaṃ viṣṇu0 ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 7, 2 | ya0 vā0 saṃ0 5, 15 | sā0 saṃ0 cha0 ā0 8, 2, 5, 2 | atha0 saṃ 7, 26, 4 )"-iti | medhātitherārṣam | prāyaścitte ājyāsādane ca viniyogaḥ || "yadidaṃ" kiñcidvibhāgenāvasthitaṃ "tadvikramate" "viṣṇuḥ” ādityaḥ | kathamiti ? yata āha- "tredhā nidadhe padam" "nidhatte padam” nidhānaṃ padaiḥ | kva ? tatrai tāvat- “pṛthivyāmantarikṣe divīti śākapūṇiḥ" | pārthivo'gnirbhūtvā pṛthivyāṃ yatkiñcidasti tadvikramate, tadadhitiṣṭhati, antarikṣe vidyu-
dātmanā, divi sūryātmanā | yaduktam- “tamū akṛṇvan tredhā bhuve kam ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 11, 5 )”-iti | “samārohaṇe” udayagirāvudyan padamekaṃ nidhatte, “viṣṇupade” mādhyandine'ntarikṣe, “gayaśirasi” astaṅgirā-“ityaurṇavābhaḥ” ācāryo manyate evam | “samūḷahamasya pāṃsure” | asmin “pyāyane” etasmin “antarikṣe” sarvabhūtavṛdvihetau yanmādhyandinaṃ “padam” vidyudākhyaḥ, tat “samūḷaham” antarhitaṃ “na” nityaṃ “dṛśyate” | taduktam-“svapnametanmadhyamaṃ jyotiranityadarśanam”-iti | “api vopamārthe syāt,-samūḷahamiva pāṃsule padaṃ na dṛśyata iti” yathā pāṃsule pradeśe padaṃ nyastamutkṣepaṇasamanantarameva pāṃsubhirākīrṇatvāt na dṛśyate, evamasya madhyamaṃ vidyudātmakaṃ padamāviṣkṛtisamakālameva vyavadhīyate, nāvatiṣṭhata ityarthaḥ || “pāṃsure”-iti ro matvarthaḥ | atha “pāṃsavaḥ” kasmāt ? te hi “pādaiḥ sūyante” janyanta ityarthaḥ | athavā“pannāḥ śerate iti” ! athavā-“piśanīyāḥ” dhvaṃsanīyāḥ dhvaṃsanārhāḥ te “bhavanti” madākīrṇasya durdarśatvāt |
12 |
19 |
:
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit