Yāska's Nirukta 310.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 310.1
- Language
- Sanskrit
310.1
“yāmatharvā0 (ṛ0 saṃ0 1, 5, 31, 6)”-iti | gotamasyārṣam | pārśvike pañcame'hani viniyoga aindre sūkte || “yām” “atharvā” .“manuḥ” “ca” “pitā” “mānavānām” “dadhyaṅ” “ca” dhiyam “atanata” “ataniṣata”| etadguṇaviśiṣṭo'yamādityaḥ, yattatkarmāhonivṛttyādilakṣaṇaṃ tanoti, “tasmin” sati “brahmāṇi” “annāni” “ukthāni” ca śastrāṇi, “pūrvathā” pūrvavata, “indre” “samaggmata”
"saṅgacchantām" saṃgacchantu yajñeṣu | kiṃlakṣaṇe indre ? iti, yata āha- "arcan" "yaḥ" indraḥ abhipūjayate "svārājyam" "anu"- "upāste" yathāśāstramanutiṣṭhatītyarthaḥ || pṛthakpakṣe ādityasahacāriṇa ete ṛṣayaḥ | tadā yojyam-ya ete ṛṣayaḥ karma ataniṣata yājñam, tasmin brahmāṇi aṅgāni aindre pūrvavat samagmat samāgacchantīti | śeṣaṃ samānameveti |
12 |
34 |
"athāto dyusthānā devagaṇāḥ"-iti | evamādi vaktavyam | ataḥ parametadevottamaṃ jyotirgaṇaśabdābhidheyatvena nirbācyam, etadeva hi guṇavikāropajanāpekṣayā bhedābhedābhyāṃ mantradṛśaḥ paśyanto'bhiṣṭuvate, tadarthaṃ viśeṣataḥ punaradhikāravacanam-"athāto dyusthānā devagaṇāḥ" iti | dyaureṣāṃ sthānaṃ ta ime dyusthānā iti | ke punaste ? devagaṇāḥ iti, -devānāṃ mitraprabhṛtīnāṃ gaṇāḥ || pṛthaktvapakṣe gaṇā iti bahuvacanamarthavat |
12 |
35 |
"imā gira ādityebhyaḥ0 (ṛ0 saṃ0 2, 7, 6, 1, | ya0 vā0 saṃ0 34, 54 )"-iti | kūrmasya gārtsamadasya gṛtsamadasya veyamārṣam|| "imā giraḥ" "ghṛtasnūḥ| ghṛtamāhutilakṣaṇaṃ yāḥ prasravanti prakṣaranti tāḥ ghṛtasnūḥ | athavā- "ghṛtaprasrāviṇyaḥ" dhātvanyatvamarthaikatvam | "ghṛtasāninyaḥ" vā, ghṛtam devān prati sānayanti sambhajayantīti tathā, sanoteḥ sambhajanārthasya | "ghṛtasāriṇyaḥ" vā, "sṛ gatau"-ityasya, devān prati ghṛtaṃ yāḥ sārayanti gamayantīti | tābhiḥ gīrbhiḥ, tairmantraiḥ | "sanādrājabhyaḥ" "ciraṃ rājabhyaḥ" cirantanebhyaḥ sarvalokarājabhyaḥ, athavā-sanāditi bhāvadāyuṣamanutsargeṇa "juhvā" juhūsañjñakena pātreṇa "juhomi" | tāḥ punargaro'smadāśīryuktāḥ, tatsamarddhanāya "śṛṇotu" "naḥ" asmākaṃ "mitraḥ" "aryamā" "bhagaḥ" "ca" "tuvijātaḥ" "bahujātaśca" "dhātā" "dakṣaḥ" "varuṇaḥ" "aṃśaḥ" "ca" || tuvīti bahunāma | sarvavidhātṛtvādvahujanmā dhātā, yāvadadhikāraṃ janmeti | "aṃśaḥ aṃśunā vyākhyātaḥ" || pratyekamapyete mitrādayo dyusthānatvenopekṣyāḥ, śāstrātigauravabhayāttu na pṛthakpṛthak dyusthānatvena samāmnātāḥ| te tvādityaliṃgaliṅgitaiṣu mantreṣu pṛthakpṛthak upekṣyāḥ, tatstutīnāṃ pṛthagapi vidyamānatvāt |
12 |
36 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit