Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 52.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 52.1

Language
Sanskrit

52.1

“iṣiraḥ (7)”-ityetadanavagatam | “īṣaṇena vā eṣaṇena vā ṛṣaṇena vā” ityertaiḥ śabdasamādhayaḥ || “iṣireṇa te manasā” iti samānavibhaktyantatvāt iṣiraśabdasya pratīyata evamato viśeṣaṇatvamityābhidheyamanuktvā nigamameva paṭhati,“i̱ṣireṇa̍ te̱ mana̍sā 0 vāsarāṇi̍ ( ṛ0 sa0 6, 4, 12, 2 ) ”--iti || pragāthasyeyamarṣam | triṣṭup | saumī || he bhagavan ! soma ! “iṣireṇa manasā” tvāṃ prati sarvātmanā gatenetyarthaḥ | “īṣati, phaṇati”-iti gatikarmasu paṭhitam | “eṣaṇeneti vā” syāt, icchāvatā phalaprārthanāvatetyarthaḥ | “ṛṣaṇeneti vā” darśanavatā | īdṛśena manasā kiṃ kurmaḥ ? “te” tava yo'smākaṃ svāṃśaḥ, taṃ “bhakṣīmahi” taṃ bhakṣayemahi || kathaṃ punaḥ bhakṣayemahi ? “pitryasyeva rāyaḥ” yathā pitryo dhanāṃśaḥ avighnena bhakṣyate, bhakṣitaśca
sukhapariṇāmo bhavati, evaṃ tava vayaṃ svamaṃśamavighnena bhakṣayemahi, bhakṣitaśca sukhapariṇāmo me astu, nātīva mriyemahītyabhiprāyaḥ || kiṃca, he "somarājan !" "pra" "naḥ" "āyūṃṣi" "tārīḥ" tāraya ca pravarddhaya ca naḥ āyūṃṣi || kathaṃ punaḥ pravarddhaya ? "ahāni iva sūryaḥ vāsarāṇi" yathā sūryaḥ vāsarāṇi vāsantikānyahāni || "vāsarāṇi" iti "vesarāṇi" | śītoṣṇābhyāṃ hi dvābhyāṃ tāni saranti, teṣu hi śītoṣṇaṃ bhavati, rātrau śītam, divā uṣṇam | athavā "vivāsanāni" syuḥ, tāni hi tat śītaṃ vivāsayanti nāśayantītyarthaḥ | "gamanānīti vā" visṛtāni vistīrṇāni santi vāsarāṇīti ucyante | yathā tāni sūryaḥ varddhayati mandagatitvāt, evamasmākaṃ tvamāyuḥ pravarddhayetyāśīḥ |
4 |
7 |

Linked texts (1)