Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 53.9

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 53.9

Language
Sanskrit

53.9

"jaṭharam (9) "-ityetadanavagatam| "udaraṃ bhavati"-iti abhidheyavacanam | "jagdham" bhuktamannam “asmin" avasthitaṃ “dhriyate" iti jagdhadharaṃ 'jaṭharam' | annaṃ "vā" jagdhamasmin "dhīyate" iti jagdhadhānaṃ vā syāt | etau³ śabdasamādhī-||
marutvānindra marudbhiruttamān, vṛṣabho varṣitāpāṃ, raṇāya ramaṇīyāya saṃgrāmāya, piba somamanuṣvadhamanvannaṃ madāya madanīyāya jaitrāyāsiñca svajaṭhare madhuna ūrmim | madhu somamityaupamikaṃ māṣyateḥ | idamaparamanvacetasmādeva | tvaṃ rājāsi pūrvaiṣvapyahaḥsu sutānām |
1 |
8 ||
“marutvām̐ indra”-iti nigamaḥ | marutvām̐ indra vṛṣabhaḥ 0-0 sutānām ( ṛ0 saṃ0 3 |
3 |
11 | 1 )” | iti viśvāmitrasyeyamārṣam | triṣṭup | mahāvrate pṛṣṭhayasya caturthe'hani śasyate | “marutvān” marutsaṃyukto bhūtvā “piba” | he “indra !” yaḥ tvaṃ “vṛṣabhaḥ” “varṣitā” | “apām” ityadhyāhṛtaṃ bhāṣyakāreṇa vṛṣabhasambandhāt | yaḥ tvamevaṃ karmakārī taṃ tvāṃ bravīmi,-“raṇāya” “ramaṇīyāya saṃgrāmāya” ramaṇīyaṃ saṃgrāmaṃ kariṣyāmīti etamarthamuddiśya piba etaṃ “somam” asmatpradattam | “anuṣvadhaṃ” svadheti annanāma, savanīyapuroḍāśādyabhiprāyeṇa | “anuṣvadham” “anvannam” | “madāya” “madanīyāya” pānāya, yuṣmadarthamasmābhiḥ saṃskṛtam | “jaitrāya”-ityadhyāhṛtaṃ bhāṣyakāreṇa || dvividho hi madaḥ,-sammohakaro jaitraśca, tayoḥ jaitra iṣṭaḥ saṃgrāme || kathaṃ ca punaḥ piba ?–kimīṣat ? netyucyate-“āsiñca svajaṭhare” udare ye“madhvaḥ”“madhunaḥ” “madhusomamiti, aupamikam”- ityetaduktaṃ somasya madhutvam | “mādyateḥ” dhātoḥ | tṛptirhi samānā, somena madhvā cetyaupamikatvam | “idamapītarat madhu” mākṣikam “etasmādeva” mādyateḥ | yattu somasyopacārastvena, tattu mādhvīkam | “ūrmim” saṅghātam | tāvat taṃ somamāsiñca svajaṭhare, yāvatā jaitro mada upajāyate || kasmāt punarevaṃ bravīmi ? itaḥ-yasmāt “tvaṃ rājāsi pradivaḥ sutānām” tvameva rājā īśvaraḥ “pūrveṣvapi ahaḥsu sutānām” abhiṣutānām, na kevalamādhunikānām, evaṃ te samucitaṃ somapānamityabhiprāyaḥ |
4 |
8 |
1 ||

Linked texts (1)