Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 54

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 54

Language
Sanskrit

54.1

nigamaḥ- "saktu̍miva̱ tita̍unā"-iti | vidyāsūkte bṛhaspaterārṣam | “saktuḥ sacateḥ” sa hi sūkṣmatvāt sacaiti saṃśliṣyati aṅge | tataḥ “durdhāvo bhavati”-iti upapattiḥ | duḥkhaṃ dhāvyate prakṣālyata ityarthaḥ| “kasateḥ vā syāt viparītasya” sa hi “vikasitaḥ” vipuṣpitaḥ “bhavati” | yathā saktuṃ kaścit paripavanena punāti, evaṃ “manasā” paripavanasthānīyena paripūya viniścitya śabdārthanyāyayuktāṃ “vācaṃ” “yatra” yasmin samāje yajñe vā “dhīrāḥ” dhīmantaḥ, medhāvinaḥ “akrata” “akṛṣata” kurvantītyarthaḥ | atra kecit ‘akṛṣata prajñānam’ ityabhidhīyate, prajñānārthatvāt vācaḥ || tatra kim ? iti “tatra sakhāyaḥ” samānakhyānāḥ samānakhyānānāmeva samāneṣu śāstreṣu kṛtaśramāṇāṃ, tadyathā,vaiyākaraṇānāṃ vaiyākaraṇā eva, nairuktānāṃ nairuktā eva | “sakhyāni” sakhibhāvān “sañjānate” vijñānāni sañjānate, itaretarasya yo vijñānaprakarṣaḥ, taṃ jānate || kiṃ kāraṇam ? yasmāt “bhadrā” bhandanīyā “eṣāṃ” “lakṣmīḥ” vijñānākhyā “nihitādhi vāci” vācam adhi upari, nihitā avasthāpitā | tayā lakṣmyā itaretarasya vijñānaśramaṃ jānate, itaro hyavidvān kiṃ vijñāsyata ityabhiprāyaḥ ||
“bhadram” | “bhagena vyākhyātam” strībhagaḥ tathā syāt, bhajateḥ (1|
7| ) iti | “bhajanīyam” iti | “bhūtānām” “abhidravaṇīyaṃ” abhigamanīyamityarthaḥ | “bhavadramayatīti vā” yasya hi tad bhavati, sa ramate | “bhājanavadvā” santi hi kalyāṇarūpāḥ puruṣāḥ, ye tasya bhājanam, taiḥ tadvat ||

Linked texts (1)