Yāska's Nirukta 61
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 61
- Language
- Sanskrit
61.1
"vidrudhe (18), drupade (19)'- ityete pade ekanigame | dve apyanavagate, pakṣeṇa cānekārthe | 'vidrudhe' viddhe, 'drupade' drumamaya pade ityavagamaḥ | dārupādau vā etābhyāṃ śabdābhyāṃ viśeṣyete | kanyayorvā pādapīṭhapravacane saptamyekavacanānte ete | dvayorapi padayoreka eva nigamaḥ,-"kanīnakeva vidrudhe0-śobhete- (ṛ0 saṃ0 2, 6, 30, 7)" iti | vāmadevasyārṣam | "kanyā kamanīyā bhavati' sarva eva hi tāṃ prārthayanta eva || athavā "kveyaṃ netavyeti vā" dānāyetyevaṃ tāṃ prati pitā cintayatīti kanyā | "kamanenānīyata iti vā" || "kanatervā syāt kāntikarmaṇaḥ" "kanati ( 17 ), kāniṣat ( 18 )"- iti kāntikarmasu paṭhitam | "iva" iti upamāyām | “vidrudhe” “nave” “drupade" "arbhake"- ityetāni catvāri padāne “kanyayoradhiṣṭhānapravacanāni” “saptamyā ekavacanānīti” evaṃ “śākapūṇiḥ” ācāryo manyate | ekasmin dārumaye pādapīṭhe yasmin samadhirūḍhepu pādukākhyeṣu adhiṣṭhāneṣu adhirūḍhe "śobhete" yathaiva “babhrū" babhruvarṇe aśve “yāmeṣu” ājisthāneṣu
bhamanasthāneṣu, “kanyake” śālabhañjike vā | tadetaiścaturbhiḥ padairucyata iti śākapūṇirācāryo manyate || yāskastu-“vihnayoḥ” vikuuṣitādhobhāgayoḥ “dārupāddoḥ” adhirūḍhayoḥ kanyayorabhidhānapadānyabhidhāyakānyetāni dvivacanānīti manyate | tābhyāṃ hyaśvinyoḥ khurākāratvena sārūpyamastītyevamupemānam || dārupādvorityetasmin vyākhyānaprasakte pade vigrahaprasakto dāruśabdo nirucyate,“dāru dṛṇātervā” vidāraṇārthasya ( krrā0 pa0 ) | “dūṇātervā” hisārthasya | tasmādeva dhātudvayādanyatarasya “dru”-ityetadabhidhānaṃ bhavati | drapade ityetadapekṣya “tasmādeva dru”-ityetaduktam, druma ityarthaḥ || “nave navajāte” || “arbhake avṛddhe” alpake ityarthaḥ | “te” kanyake evamprakāreṇu “tadadhiṣṭhāneṣu” teṣu pādukākhyeṣu adhiṣṭhāneṣu adhirūḍhe “śobhete” yathā “evaṃ” “babhrū” vabhravarṇe aśve “yāmeṣu” ājisthāneṣu yamanasthāneṣu vā bandhanasthāneṣu mandurākhyeṣu,varttamāne śobhete | te evameva“babhrūvāraḍvayoḥ saṃstavaḥ” |
4 |
15 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit