Yāska's Nirukta 88
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 88
- Language
- Sanskrit
88.2
"svañcāḥ (36)" - ityanavagatam | "su-añcanaḥ"- ityavagamaḥ || "saṃ bhānunāṃ yatate sūryyasyājuhvāno ghṛtapṛṣṭhaḥ svañcā̍ḥ | tasmā̱ armṛdhrā uṣaso vyucchān ya indrāya sunavā̱metyāha̍ || (ṛ0 saṃ 4, 2, 8, 1 )"- iti || agnerārṣam | aindrī | triṣṭup || yasya yajamānasya nityayāyajūkatvāt teṣuteṣu karmasu jvalitaḥ agniḥ "ājuhvānaḥ" āhūyamānaḥ, abhihūyamāno vā, "ghṛtapṛṣṭhaḥ" ghṛtāktapṛṣṭhaḥ "svañcāḥ" śobhanagamanaḥ, svena prakāśena 'bhānunā' bhāsvatā sūryeṇa 'saṃyatate' saṅgacchate, saṃsparddhate vā, sūryeṇa atidīptatvāt | tasya yajamānasya kim ? iti, ucyate-'tasmai' eva 'amṛdhrāḥ' amṛtāḥ, amlānāḥ, 'uṣasaḥ' 'vyucchān' vibhāntītyarthaḥ | yasyaivamabhihūyamāno'gniḥ nityakālameva sūryeṇa saṃyatate, tasyaiva puṇyakṛtaḥ suprabhātā rātrayo bhavanti-netarasyāyajvana ityabhiprāyaḥ | api ca ya evam 'āha' bravīti ayajvāpi śraddhādvitīyo daridraḥ kaścin 'indrāya' indrārthaṃ 'sunavāma' abhiṣuṇumaḥ somam 'iti' tasyāpi kalyāṇābhidhyāyinaḥ suprabhātā evoṣasaḥ, kimuta yaḥ sunotītyabhiprāyaḥ || evamasmin "sūryeṇa saṃyataṃ"-ityanena sambandhāt “svañcāḥsuañcanaḥ=svañcanaḥ” añcateḥ (bhū0 pa0) gatyarthasya rūpadarśanādityupapadyate|
5|
7|
88.38
"śipiviṣṭaḥ (37)", "viṣṇuḥ (38)" "iti" ete "viṣṇoḥ" eva "dve nāmanī bhavataḥ" | atra śipiviṣṭa- ityetadguṇapadamanavagatam, pakṣeṇa cānakārtham | śipiviṣṭaḥ śepa iva nirveṣṭita ityarthapratītiḥ | asya sambandhādatra viṣṇu -śabdaḥ samāmnātaḥ | yathā "akṣāḥ"- ityasya sambandhāt soma-śabdaḥ "somo akṣā"iti | na hyatra prādhānyena viṣṇu-śabdaḥ samāmnātaḥ, devatāpekṣatvāt | anayordvayorapi nāmnoḥ yat “pūrvaṃ” tat "kutsitārthīyaṃ bhavati"-"iti" "aupamanyavaḥ" -ācāryo manyate | yathā ca kutsitārthīyaṃ tathodāharaṇārthameva nirbruvan darśayiṣyati ||
kiṃ te viṣṇo'prakhyātametadbhavatyaprakhyāpanīyaṃ yannaḥ prabrūṣe śepa iva nirveṣṭito'smītyapratipannaraśmirapi vā praśaṃsānā-
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit