Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 99.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 99.1

Language
Sanskrit

99.1

"kadā marcamarādhasaṃ0 -indro aṅga (ṛ0 saṃ0 1, 6, 6, 3)" iti || gotamasyeyamārṣam | uṣṇik | aindrī | tārttīyasavanekeṣu ukthaparyāyeṣu brāhmaṇācchāṃsanaḥ śastre viniyuktā | "kadā" kasmin kāle "martta" manuṣyam "arādhasam" "anārādhayantam" yaḥ tamindraṃ nārādhayati, stutyā haviṣā ca, tam | "padā" "pādena" "sphurat" avasphuriṣyati, abhihaniṣyati sa indraḥ | "sphurati ( 15) sphulati (16)"-iti vadhakarmasu paṭhitam | kiñca, "kadā naḥ" kadā asmākaṃ paricaraṇamānānāṃ stutibhirhavirbhiśca "śuśravat" śroṣyati "giraḥ" saḥ "indraḥ" "aṅga" kṣipramityarthaḥ | kadāsmākaṃ paricaritṝṇāmindraḥ śroṣyati giraḥ, śrutvā ca mamarddhayiṣyatyāśiṣaḥ | anārādhayitṝṃśca kadā pādenābhihaniṣyati ? kadā anārādhayitrārādhayitrorviśeṣaṃ jñāsyatītyabhiprāyaḥ | svarūpeṇa tāvadeṣo'sya mantrasyārtho mayā lakṣyate, bhāṣyaṃ punaratra lokeḥ
"pādena kṣumpamivāvasphurasi"-ityevamadhīte, tathā ca-"kadā naḥ śṛṇoti giraḥ"-iti || tadetat "kṣumpamivāvasphurasi"-"śṛṇoti giraḥ"-ityanayorbhāṣyavākyayoḥ puruṣavailakṣaṇyāt duryeājyo mantrārtha iti "giraḥ avasphurasi"-iti madhyamapuruṣayogaḥ pratyakṣakṛtalakṣaṇābhi sambandho mantrasya | "kadā naḥ śṛṇoti ca giraḥ"ityetat parokṣakṛtalakṣaṇameva | evametadbhāṣya duryeājyam, || yadyeṣa bhāṣyasya samyak pāṭhaḥ ? atha punarasamyak pāṭhaḥ ? tataḥ-samyakpāṭo'nveṣṭavyaḥ | ahaṃ tu lakṣaye,yathaiva mayā mantro vyākhyātaḥ, sa eva samyaka pāṭhaḥ syāt-"pādena kṣumpamivāvasphuriṣyati" "śroṣyati ca giraḥ" iti, tathāhi mantrārthasyāvirodho lakṣyate | sūkte'pi vāsmin kāścit parokṣakṛtā ṛcaḥ, kāścit pratyakṣakṛtāḥ | ato'pi duravadhāryo'sya bhāṣyakārasyābhiprāyaḥ | ahicchatrakaṃ hi pādena spṛṣṭamātraṃ śīryate | tathātrāṇārādhayiturvināśo'bhīṣṭa iti | 'kṣumpa'-śabdenāhicchatrakarmabhīyate ityupadyapate |
7 |
17 |

Linked texts (1)