Yāska's Nirukta 112
Niruktavṛtti 112
- Language
- Sanskrit
112.1
“pravāvṛje suprayā barhireṣā 0-niyutvān || (ṛ0 saṃ 5, 4, 6, 2)”-iti || vasiṣṭhasyārṣam | triṣṭup | “pravāvṛje” “pravṛjyate” “barhiḥ” prastīryata ityarthaḥ | “suprayāḥ” “suprāyaṇaṃ” supragamanaṃ, yat sukhamabhigacchanti devatāḥ prāstīrṇe tasmin | ‘āviśvapatīva bīriṭa iyāte”| ā iyāte viśvapatī sarvasya jagataḥ “pātārau vā pālayitārau vā” dhātvanyatvamarthaikatvam | iva pādapūraṇaḥ, evetyetasyārthe vā | kva punaravasthitau eyāte ? iti, ucyate-bīrīṭe antarikṣe ityarthaḥ | “api vā” ayamivaśabdaḥ “upamārthe” eva “syāt” viśvapatī iveti sarvapatī iveti, “sarvapatī iva rājānau bīriṭe gaṇe” avasthitau | āha-kasya punaḥ eyāte ? kasminkāla eyāte ? kau vā eyāte ? kaṃ vā arthaṃ puraskṛtya eyāte ? iti, ucyate-“eṣāṃ” “viśāṃ” “manuṣyāṇāṃ” tāsutāsu kriyāsu āhūyamānau “aktoḥ” “rātryāḥ” apagame sati, “uṣasaḥ” ca āgamanakāle “pūrvahūtau” “pūrvasyām” eva “abhihūtau” prathame evāhvānakāle| “vāyuḥ” “ca” “niyutvān” “pūṣā” “ca” “svastaye” “svastyayanāya” svastyayanārtham, “eyāte” yajamānasya || antarikṣeṇaiva hi devatā āgacchantīti “bīrīṭam-antarikṣam”-ityupapadyate | yasminnapi pakṣe, gaṇo bīrīṭaśabdenocyate, tasminnapi pakṣe, viśvapatī rājānau sarvadā gaṇamadhyagatāveva āgacchata ityupapadyata eva ||
āha-“niyutvān” kasmāt ? iti, ucyate,-“niyuto'syāśvāḥ” | atha “niyutāḥ” kasmāt ? ucyate-“niyamanāt” | naucairhi te niyamyante | “niyojanādvā” niyojyante hi rathe | “niyuto vāyoḥ”-ityetasmāt kāraṇāt viprakṛṣṭo'pi niyutvacchabdo vāyuśabdenaiva saṃyojito bhāṣyakāreṇa, na hi pūṣṇo niyudbhiḥ sambandho'sti |
5 |
28 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit