Yāska's Nirukta 114
Niruktavṛtti 114
- Language
- Sanskrit
114.5
“sṛṇiḥ ( 84 )”—ityanavagatam | “aṅkuśo bhavati”—ityabhidheyavacanam | “saraṇāt”—iti vyutpattiḥ | saraṇa iti nyāyyam | sarati gacchatyasau hastiśirasi || “aṅkuśo'ñcateḥ”—iti paryāyaprasaktam, 'añcatītyasau gacchati hastiśirasi | “ākucito bhavatīti vā”| sa hyābhimukhyena kuṭilabhūto bhavati | | “yuna̱kta sīrā̱ viyu̍gā ta̱nudhva̍ṃ kṛ̱te yonau̍ vapate̱ha bīja̍m || gi̱rā ca̍ śru̱ṣṭiḥ sabha̍rā̱ asa̍nno̱ nedī̍ya̱ itsṛ̱ṇya̱ḥ pa̱kkameyā̍t || ( ya0 vā0 saṃ0 12, 68 )”—iti || budhasyeyamarṣim | triṣṭup | vaiśvadevī | ṛtvikstutirvā, agnau madhyamadāntayojane sīrāsumantraṇe viniyuktā | 'yunakta' yojayata, he yojayitāraḥ, ‘sīrā’ sīrāṇi, 'vi' 'tanudhvam' vitanuta ca 'yugā' etāni yugāni, 'kṛte' kṛṣṭe 'iha' asmin
'yonau' kṣetre 'bījaṃ' 'vapata' | tathā 'ca' vapata, yathā 'girā' vācā yat prārthayāmaḥ, tat 'sṛṣṭiḥ' kṣiprameva 'asat' bhavet, 'samarāḥ' ca atiphalabhāravatya etāḥ syuroṣadhayaḥ 'naḥ' asmākam | kiñca, "nedīya itsṛṇyaḥ" "sṛṇiraṅkuśo bhavati" yāvati pradeśe'vasthitamākraṣṭuṃ śaknoti, tato'pi nedīyaḥ atrai "pakvam" auṣadhaṃ pracuratvāt oṣadhīnām, "eyāt" āgacchedasmān prati, tathā śīghraṃ bahu ca vapatetyarthaḥ | evamatra nedīya ityanena sambandhāt "sṛṇiraṅkuśo bhavati"-ityupapadyate || anye tu bruvate tathā vapata, yathā prāg dātrākarṣaṇānmuṣṭiḥ pūryateti dātramevāsmin pakṣe'ṅkuśaśabdenocyate | tadākṛṣṭasasyasya "aṅkuśādāyāt" dātrākarṣaṇāt prāk "antikatamaṃ" sannikṛṣṭatamamauṣadhaṃ pakvamāgacchediti . yuṣmābhirevamuptaṃ bhavatviti | etat vayamāśāsmahe-“pakkamauṣadhamāgacchatviti” || adhyāyasamāptyupapradarśanārtho dvirabhyāsa iti |
28 |
jambūmārgāśramavāsina ācāryabhagavaddurgasya kṛtau ṛjvarthāyāṃ niruktavṛttau pañcamo ( daśamo )'dhyāyaḥ samāptaḥ |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit