Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 115

Niruktavṛtti 115

Language
Sanskrit

115.1

“āśuśukṣaṇiḥ (1)”—ityanavagatam | “āśu śucāṃ sanitā vā” syāt, ‘āśu śucā kṣaṇitā vā’ | tvama̍gne dyubhi̱stvamā̍śuśukṣa̱ṇiḥ0-jāyase̱ śuci̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 2, 5, 17, 1)”—iti || gṛtsamadasyeyārṣam | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | jagatī | āgneyī | he bhagavan ! “agne !” “tvaṃ” “dyubhiḥ” “ahobhiḥ” nemittabhūtaiḥ paurṇamāsyādyaiḥ eṣāṃ mathyamāno nṛṇāṃ jāyase, ‘paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyāṃ ādadhīta’ ityuktam | kiñca, “tvam āśuśukṣaṇiḥ” | “āśu iti ca śu iti ca” ete “kṣipranāmanī bhavataḥ” | śu-ityetadatra prāsaṅgikamanyatropakāraṃ kariṣyatīti | tadyathā,–‘śuno vāyuḥ, śu etyantarikṣam’—ityevamādau | āśuśukṣaṇiḥ– ityeteṣāṃ pañcanāmakṣarāṇāmāryaṃ tāvadakṣaradvayam āśu-ityetat kṣipranāma | adhunā śuityetat tṛtīyamakṣaramutsṛjya uttaramakṣaradvayaṃ nirāha,–“kṣaṇiḥ”–ityeṣa dvayakṣaraḥ śabdaḥ “kṣaṇoteḥ dhātoḥ (tanā0 u0 )” hiṃsāthsya | “sanoteḥ ( tanā0 u0 )” vā sambhajanārthasya | madhyamaṃ tu śu-ityetadakṣaraṃ ‘śuceḥ (bhū0 pa0) dīpyarthasya | atha ko'rthaḥ sarvairapyetairakṣarairabhidhīyate ? iti, ucyate—“āśu” “śucā” dīptyā “kṣaṇoti” hinasti-“iti” āśuśukṣaṇiḥ agniḥ | athavā-āśu śucā “sanoti” sambhajati-iti āṃśuśukṣaṇiḥ agniḥ | kṣaṇoteḥ sanoteśca vikalpaḥ |
“śuk śocateḥ”-iti | pañcānāmakṣarāṇāmāśuśukṣaṇiśabde tṛtīyamakṣaraṃ śu-iti, tasyaitannirvacanam | evaṃ tāvadayameko nirvacanaprakāra āśuśukṣaṇiśabdasya | athavaivamanyathā syāt “pañcamyarthe” iyaṃ “prathamā” vibhaktiḥ | “āśuśukṣaṇeḥ”iti yaduktaṃ syāt, etaduktaṃ bhavati-āśuśukṣaṇiḥ-iti | āha-kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prathamaiṣā satī pañcamītvena vipariṇamyate ? iti; ucyate“tathāhi vākyasaṃyogaḥ” tena prakāreṇa pañcamītvena vipariṇāme pañcamītvena vipariṇatasya śabdasyānena vākyena saṃyoge'rthasaṅgatirbhavati na yathāvasthitasya | āha-kathaṃ kṛtvā ?-iti, ucyate-“tvama̱dbhyastvamaśma̍na̱spari̍ | tvaṃ vane̍bhya̱stvamoṣa̍dhībhyaḥ”-ityetānyakṣarāṇi bahūni padāni pañcamyantāni, tasmādanenāpi pañcamyantenaiva bhavitavyamityupapadyate pañcamītvena vipariṇāma iti | āśuśukṣaṇirityetasyākṣarapañcakasya ya eṣa purastāt “ā-iti ākāraḥ” eṣa tāvat “upasargaḥ” | yaḥ punareṣa śuśukṣaṇiriti “uttaraḥ” anantaraścaturakṣaraḥ śabdaḥ, eṣaḥ “cikīrṣitajaḥ” cikīrṣitādarthājjātaḥ sannantādityabhiprāyaḥ | atha punaḥ samastasya ko'rthaḥ ? iti, ucyateyaḥ kaścit “āśu śocayiṣuḥ” ādidīpayiṣuḥ bhavati, sa āśuśukṣaṇiḥ yajamāna iti yāvat, tasmādāśuśukṣaṇeḥ tvaṃ he bhagavannagne ! jāyase | kimetāvadeva ? netyucyate,-tvam “adbhyaḥ” jāyase, vaidyutātmanā | tvameva ca “aśmanaḥ” “pari” paritaḥ sarvataḥ, itaretarābhighātājjāyase | “tvaṃ” “vanebhyaḥ” dārubhyaḥ | tvam “oṣadhībhyaḥ” śarādibhyaḥ | tvaṃ “nṛṇāṃ” manuṣyāṇāṃ he “nṛpate” manuṣyapate ! “jāyase” abhivyajyase | “śuciḥ” dīpta ityarthaḥ ||
“śuciḥ śocateḥ”-jvalatyarthasya | “ayamapītaraḥ śuciḥ” laukikaḥ “etasmādeva”-iti vaiyākaraṇā manyante, nairuktāḥ punaḥ niḥpūrvāt siñcateritaraḥ śucirityevaṃ manyante, “niḥ” niṣkṛṣya hi “asmāt” “pāpakam” aśucitvam, anyasmin “siktaṃ” bhavatītyevam | annāgnirvācya āśuśukṣaṇiranyo vā yaḥ kaścidāgniṃ mathitvā tena kiñcidādidīpayiṣurbhavati, sa vā āśuśukṣaṇiriti |
6 |

115.2

"āśābhyaḥ ( 2 )" - ityanavagatamanekārthañca | "āsadanān" - ityavagamaḥ || "indra āśābhyaspari sarvābhyo abhayaṃ kṛdhi | jetā śatrūnvicarṣaṇiḥ || ( ṛ0 saṃ0 2, 8, 9, 2 )" - iti || gṛtsamadasyeyamārṣam | gāyatrī | aindrī | abhiplavasya dvitīye'hani prauge śasyate || "indraḥ" "āśābhyaḥ" digbhyo hi yat bhayamutpadyate jagatām, "sarvābhyaḥ" nānādiṅnivāsibhyo bhūtebhyaḥ "abhayaṃ" "karat" karotvityarthaḥ | āha-kiṃlakṣaṇaḥ punarasāvindraḥ ?- iti, 'jetā śatrūnvicarṣaṇiḥ' adhidraṣṭā sārvabhautikānāṃ karmaṇām || "āśā diśo bhavanti, āsadanān" ābhimukhyena hi tāḥ sarvatra sannā iva bhavanti | "āśā upadiśo bhavanti, abhyaśanāt" | abhyaśnuvate hi tāḥ paraspareṇaiva |
6 |

115.3

"kāśiḥ ( 3 )" - ityanavagatam | "kāśayitavyaḥ" - ityavagamaḥ | "muṣṭiḥ" - ityabhidheyavacanam | "prakāśanāt" - iti nirvacanam | "muṣṭiḥ" - ityetat paryāyaprasaktaṃ
nirucyate,-“mocanādvā” mucyate hyasau | “moṣaṇādvā” tena hi muṣyate | “mohanādvā” tatra hi muhyati paraḥ | [ityetasminmantra] iti || “u̱tobha̍ye puruhūta̱ śravo̍bhi̱reko̍ dṛ̱ḷhama̍vadovṛtrahā san| i̱me ci̱dindra̱ roda̍sī a̱pāre̱ yat sa̱ṃgṛbhṇā̍maghavankā̱śiritte̍ || ( ṛ0 saṃ0 3, 2, 1, 5 )”–iti || viśvāmitrasyārṣam | triṣṭup | aindrī | pṛṣṭhyābhiplavayoḥ dvitīyapañcamayoborder: sampātasūktaṃ nāma, tatraiyaṃ śasyate, acchāvākena mādhyandine savane || “sahadānum” “alātṛṇa” “udvṛha rakṣaḥ” ityetāśca tatraiva || api bhayavati saṃgrāme, 'abhaye' abhaye iva | he 'puruhūta !' 'ekaḥ' api 'san' asahāyaḥ, 'śravobhiḥ' śravaṇīyeḥ śabdairannairvā, havirbhirvā, tṛptaḥ san 'dṛḷhaṃ' dṛḍhaṃ samartham 'avadaḥ' 'vṛtrahā' śatruhetyarthaḥ | kimetāvadeva māhābhāgyam ? netyucyate, idaṃ cānyat-“ime cit” ime api “rodasī” “dyāvāpṛthivyau” evamapi “apāre” “dūrapāre” satī “yat” “saṃgṛbhṇā” “saṃgṛhṇāsi” tvamaho ! “kāśiḥ” “te” “mahān” || evamatra saṃgrahaṇasambandhāt “kāśi”–śabdo muṣṭyabhidhāyaka ityupapadyate || prasaktānuprasaktamucyate,–ye ete “rodasī” ete “rodhasī” | kiṃ kāraṇam ? “virocanāt” vividhāni hi bhūtānyete rundhaḥ | “kūlam” kūlam api “rodhaḥ” ucyate, tadapi hi “srotaḥ” udakasrotāṃsi “niruṇaddhi” | “kūḷaṃ rujateḥ (tu0 pa0 )” dhātoḥ, tat punaḥ “viparītāt” vaiparītyena | “loṣṭaḥ” punarasyaiva dhātoḥ “aviparyayeṇa” |
6 |

115.4

“kuṇārum (4)”–ityanavagatam | megho'bhidheyaḥ | “kaṇanam”-iti śabdasamādhiḥ|| “saha̍dānuṃ puruhūta kṣi̱yanta̱maha̍stamindra̱ sampi̍ṇakku̱ṇāru̍m | a̱bhi vṛ̱traṃ vardha̍māna̱ṃ piyā̍ruma̱pādi̍ndra̱ tava̍sā jaghantha || ( ṛ0 saṃ0 3, 3, 2, 3 )”–iti || [‘sahadānum’]-ityudakanāma, udakadātāraṃ megham | he 'puruhūta !' “indra !” 'kṣiyantam' antarikṣaloke nivasansaṃ gacchantaṃ vā “ahastam” apratīkārasamarthaṃ kṛtvā tataḥ punaḥ “sampiṇak” “sampiṃṇḍha” saṃcūrṇaya | “kuṇāruṃ” “parikkaṇanaṃ” śabdakāriṇamityarthaḥ | evaṃ tākdenaṃ kuru | atha punaḥ yo'yamaparo vṛtraḥ, varddhitā meghaḥ, enamapyupari 'varddhamānaṃ' 'piyāruṃ' hiṃsanaśīlam, 'apādaṃ' gamanahīnaṃ kṛtvā tata enaṃ "tavasā" balena 'jaghantha' jahītyarthaḥ || evamatra vadhādhikārāt meghādhikārācca "kuṇāruṃ-krapaṇaśīlam"-ityupapadyate |
6 |

Linked texts (1)