Yāska's Nirukta 136
Niruktavṛtti 136
- Language
- Sanskrit
136.2
"canaḥ (64)"-ityannanāma "pacatā (65)"-ityanavagatam | etaddvyekavacanaṃ dvivacanaṃ bahuvacanaṃ vā bhavati prakaraṇaviśeṣāt | ākhyātasvarūpaṃ caitannāma "pacatiḥ nāmībhūtaḥ"-iti bhāṣyakāro bravīti || "addhīdindra prasthi̍temā ha̱vīṃṣi̱ cano̍ dadhiṣva paca̱tota soma̍m | praya̍svantaḥ prati̍ ha̱ryāma̍si tvā sa̱tyāḥ sa̍ntu̱ yaja̍mānasya̱ kāmā̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 21, 3 )"-iti || iyamabhiyutasya śaśiyūpasya gārṣam | triṣṭup | aindrī | "addhi" bhakṣaya | he "indra!" "prasthitā" "prasthitāni" "imā" "imāni" "havīṃṣi" "canaḥ" annam etat havirlakṣaṇam "dadhiṣva" prakṣipa jaṭhare | "pacatā" pakkāni imāni havīṃṣi, ata eva bravīmi dadhiṣveti | "uta somam" api ca somaṃ dadhiṣva | 'prayasvantaḥ' annavanto vayaṃ havīṃṣi kāmayamāna 'tvā' tvāṃ 'prati haryāmasi' pratiharyāmaḥ, kāmayāmahe | "satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ"-ityabhiprāyeṇa | "havīṃṣi"-ityanena sambandhāt "pacatā" ityetadvyatyayaṃ bahuvacanamupapadyate | "pacatirnāmībhūtaḥ"-iti dhātunirdeśaḥ || dvitīyamudāharaṇaṃ bravīti, arthaviśeṣadarśanādasyeti,-"taṃ meda̍staḥ prati̍ paca̱tāma̱bhīṣṭām"-iti | taṃ paśuṃ medastaḥ yatastasya medo vapāsahayogi, tataḥ tena pradeśena pratyagamabhīṣṭām indrāgnī pacatā pakvamityarthaḥ || evametadekavacanaṃ bhavati |
6|
16 |
136.3
"api vā" "medasaśca" vapāsahayoginaḥ "paśoḥ" paśvavadānasya cābhidhāyakametat, "sāttvaṃ" sattvaviṣayaṃ "dvivacanaṃ syāt" santi hyevaṃrūpāṇi dvivacanānyapi tadyathā,-"daivyā hotārā bhiṣajā" kiṃ kāraṇamucyate--"dvivacanam" etat "syāt"- iti ? ataḥ,-yasmāt "yatra hi ekavacanārthaḥ prasiddham" eva, niḥsandehameva "tad bhavati, - puroḷā agne pacataḥiti yathā" || "puroऴā agne pacatastubhyaṃ vā ghā pariṣkṛtaḥ | taṃ juṣasva yaviṣṭhya || (ṛ0 ma0 3, 1, 21 2) '-iti || viśvāmitrasyārṣam | gāyatrī | āgneyī | āśvinasya dvikapālasya atirātre yadi sviṣṭakṛd bhavati, tasyeyaṃ puro'nuvākyā bhavati | "puroḷāḥ" purāḍāḥ puroḍāśaḥ "pacataḥ" pakva ityarthaḥ | 'tubhyaṃ' tvadartham | bhagavān "agne" 'vā'-'ghā'-iti anarthakau | na kevalaṃ pakvaḥ, kiṃ tarhi ? 'pariṣkṛtaḥ' susaṃskṛta ityarthaḥ | 'taṃ' 'juṣasva' sevasva he 'yaviṣṭhya' yuvatama ! athavā -miśrāyatūnatama ! || evamatra "pariṣkṛtaḥ"-ityetasmādekavacanasambandhāt "pacataḥ"-ityekavacanamevai sidhyati |
6 |
16 |
136.5
“aminaḥ ( 67 )”-ityanavagatam | “amitamātraḥ”-ityavagamaḥ, na yasya mātrāṇāṃ mānamasti, so'minaṃ ityucyate | “abhyamito vā” anabhihiṃsito yaḥ kenaścidasau aminaḥ || “mahām̐ indro̍ nṛ̱vadāca̍rṣaṇi̱iprā u̱ta dvi̱ibarhā ami̍na̱ḥ saho̍bhiḥ | a̱smadrya̍gvāvṛdhe vī̱ryā̍yo̱ruḥ pṛ̱thuḥ su̱kṛtaḥ ka̱rttṛbhi̍rbhūt || ( ṛ0 saṃ0 4, 6, 5 1)”-iti || bharadvājasya bārhaspatyasyārṣam | triṣṭup | aindrī | daśarātrasyāṣṭame'hani marutvatīye śastre śasyate, māhendraśca graho'nayaiva gṛhyate || ‘mahān’ prabhāvataḥ, ‘nṛvat’ manuṣyavat, ‘ācarṣaṇiprāḥ’ āpūrayitā carṣaṇīnām manuṣyāṇāṃ kāmaiḥ, yathā hi manuṣya īśvaraḥ parituṣṭaḥ kāmairavaśyaṃ bhṛtyamāpūrayati, evamindro'pi stotāram | ‘uta dvibarhāḥ’ api ca dvayoḥ sthānayoḥ madhyamottamayoḥ parivṛḍhaḥ ‘aminaḥ” ca amitamātraḥ, athavā-anabhihiṃsitaḥ kenacit | kena punaraminaḥ ! iti, ucyate-“sahobhiḥ” balairityarthaḥ, na hīndrasya balamātrāḥ kenacinmitapūrvā ityarthaḥ, anabhihiṃsitapūrvo vā kenacidindraḥ | ‘asmadryak’ asmadanugrahāya asmaddarśanāya ‘vāvṛdhe’varddhate | ‘vīryāya’vīryakarmaṇe varṣārtham ‘uruḥ’ mahān parimāṇataḥ, ‘pṛthuśca’ vistīrṇo yaḥ, so'smākaṃ pratyabhimukho dānāyābhipretānāmarthānāṃ ‘sukṛtaḥ’ stutibhiḥ etaiḥ ‘kartṛbhiḥ’ ṛtvigbhiḥ ‘bhūta’ bhūyādityarthaḥ || evamatra “amina”-śabdena “amitamātraḥ” anabhihiṃsitamātro vā-ityucyate, śabdasārūpyādarthopapatteśca |
16 |
136.6
“jañjhatīḥ ( 68 )”-iti, anavagatam | śabdānukaraṇāt “āpaḥ”-iti pratīyente | “ā ru̱kmairāyu̍dhā naro̱ ṛṣvā ṛ̱ṣṭīra̍sṛkṣata | anvènām̐ aha̱ vidyuto̍ ma̱ruto ja̱ñjhatī̍riva bhānu̱ratta̱ṃ tmanā̍ di̱vaḥ || ( ṛ0 saṃ0 5 3, 9, 6)”-iti ||
śyāvāśvasyārṣam | mārutī | paṅktiḥ | 'ā' ābhimukhyena 'śatrūn' śātayitavyān maghāṃnaṃ prati 'āyudhā' etānyāyudhāni 'rukmaiḥ' vikṛtāni, etāśca 'ṛṣṭīḥ' śaktīḥ 'asṛkṣata' asṛjanta he 'naraḥ' "marutaḥ” ! kiñca, 'anvenān' prahārān 'vidyutaḥ' 'bhānuḥ' ādityaḥ "iva" 'tmanā' ātmanā 'divaḥ' dyulokāt 'atrta' apagacchantu | meghebhyo hanyamānebhyaḥ tadanveva cāpo'pi 'atrta' āgacchantu | katham ? iti,"jañjatīḥ iva" "śabdakāriṇyaḥ" iva srotasyāḥ "āpaḥ" 'ṛṣvaḥ' prabhūtā ityarthaḥ|| evamatra śabdānukaraṇāt “āpaḥ = jañjatīḥ”-ityupapadyate |
16 |
136.7
"apratiṣkutaḥ ( 69 )”-ityanavagatam | "apratiṣkṛtaḥ, apratiskhalitaḥ vā"iti śabdasamādhī || “sa no̍ vṛṣanna̱muṃ ca̱ruṃ sa̱trādā̍vanna̱pāvṛ̍dhi | a̱smabhya̍mapra̍tiṣkutaḥ || ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 14, 1 )"-iti || madhucchandasa ārṣam | gāyatrī | aindrī | pṛṣṭhyābhiplavayoḥ prātaḥsavanike āvāpe viniyuktā, brāhmaṇācchāṃsinaḥ śastre śasyate he 'vṛṣan' indra ! varṣitaḥ ! yaḥ tvam anugrahītā 'naḥ' asmākam, 'saḥ' tvaṃ śṛṇu yat kuruṣva | 'amuṃ carum' amumantarikṣacaraṇaśīlaṃ megham | he 'satrādāvan' satatadāna ! 'apāvṛdhi' apāvṛṇu, udakadānārtham “asmabhyam” he “apratiṣkutaḥ” na hīndraḥ “pratiṣkṛtaḥ” parān prati parāṅmukhaḥ kṛtapūrvaḥ kenacit, athavā-“apratiskhalitaḥ” saṃgrāmeṣu|| evamatra “apratiṣkuta"-śabdaḥ “apratiṣkṛta"-vācī| athavā-“apratiskhalita"-vācī,tathārthāvirodhaḥ|
16|
136.16
"śāśadānaḥ ( 70 )" ityanavagatam | "śāśādyamānaḥ"-ityavagamaḥ ||
"a̱bhi si̱dhmo a̍jigādasya̱ śatrūnvi ti̱gmena̍ vṛṣa̱bheṇā puro̍'bhet | saṃ vajre̍ṇāsṛjadvṛ̱tramindra̱ḥ pra svāṃ ma̱tima̍tira̱cchāśa̍dānaḥ || ( ṛ0 saṃ0 1,3, 3, 3 )"-iti || hiraṇyastūpasyārṣam | gosavavivadhyorniṣkevalye śastre śasyate|'abhi ajigāt'abhyagacchat 'asya' indrasya svabhūtaḥ, 'tigmaḥ' utsāhavān vajraḥ 'śatrūn' prati 'sidhmaḥ' sādhayitā śatrūṇām | 'vitigmena' tīkṣṇena 'vṛṣabheṇa' varṣapravarttakena | 'puraḥ' meghapuraḥ asurapurāṃ vā 'abhet' | kiñca, 'samasṛjat vajreṇa vṛtramindraḥ' | sa ca bhidyamānaḥ 'prātirat svāṃ matiṃ' "na dātavyamudakameṣām"-ityetāṃ matiṃ svāṃ prātirat prājahādityarthaḥ | "śāśadānaḥ" punaḥpunaḥ "śāśādyamānaḥ" indreṇa || evamatra "śāśadānaḥ=śāśādyamānaḥ"-ityupapadyate, śabdasārūpyādarthāvirodhācceti |
8||
136.66
"śurudhaḥ (66)"-ityanavagatam | "āpo bhavanti"- ityabhidheyavacanam | "śucaṃ saṃrundhanti"-iti nirvacanam | "śurudhaḥ"-iti nyāyyam | "ṛtasya hi śurudhaḥ santi pūrvīḥ || (ṛ0 saṃ0 3, 6, 10, 3) "-iti || daivate śeṣaḥ |
6 |
16 |
4 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit