Yāska's Nirukta 138
Niruktavṛtti 138
- Language
- Sanskrit
138.2
“suśipraḥ ( 72 )”—ityanavagatam | tat punaretat “etena” eva sṛpraśabdena “vyākhyātam” sarpaterevaitadapi, “śipre=hanū, nāsike vā” te yasya praśaste, sa suśipraḥ| “vājai̍ su̱śipra goma̍ti ( ṛ0 saṃ0 6, 2, 2, 3 )”-īti || nigamaḥ “vi̱śrā sa̍ṃkhi̱tvam” -iti vyākhyātaḥ | nāsmin mantre nāsikayorhanvorvā śipraśabdavācyatve viśeṣaliṅgamastītyataḥ “śipre hanūnāsike vā”-ityuktvā viśiṣṭataraliṅgamanyadudāharaṇaṃ bravīti, – “viṣya̍sva̱ śiprai”--iti || “mādaya̍sva̱ hari̍bhi̱rye ta̱ indra̱ viṣya̍sva̱ śiprai visṛ̍jasva dhenā̍ | ā tvā̍ suśipra̱ hara̍yo vahantūśantha̱vyāni̍ prati̍ no juṣasva || ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 13, 4 )”–iti || kutsasyeyamārṣam | aindrī | jagatī | daśarātrasya navame'hani marutvatīye śastre śasyate ‘mādayasva’ harṣayasva ‘svam’ ātmānam he ‘indra !’ ‘haribhiḥ’ aśvaiḥ, ye ‘te’ tava svabhūtāḥ, taiḥ saha | katha ca punarmādayasva ? iti,--“viṣyasva” vimuñcasva “śipre” ‘sṛpre’ dīrdhe hanū havirbhakṣaṇāya, nāsike vā, te api hi gandhāghrāṇāya,, sarpata iva | bhakṣyaṃ dravyaṃ hi āsvādayato vā jighrato vā harṣa utpadyate | ata idamūktaṃ-vimuñcasva hanū havirbhakṣaṇāya nāsike vā gandhāghrāṇāya | evaṃ mādayasvātmānamiti | “visṛjasva dhene” ādhatsve daṃṣṭre vā, ‘jihvopajihvike vā’--ityeke, tayorhi annaṃ dhīyate | kiñca, ‘ā tvā vahantu harayaḥ' hṛṣṭāḥ santa āvahantu tvāṃ harayaḥ asmān prati | he ‘suśipra !’ ‘uśan’ kāmayamānaḥ ‘havyāni’ havīṃṣi etāni asmatprattāni | stutibhirasmābhirāsevitaḥ ‘pratijuṣasva naḥ’ pratisaṃmaṃvasva naḥ kāmairityabhiprāyaḥ || evamatra mādanasambandhāt, haviḥsampradānasambandhācca “śipre=hanū nāsike vā”-ityupapadyate || yaduktam, – “śipre ityupariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ” ( 4 |
10 | 1 ) - iti, etad vyākhyātam, – “śipre = hanū nāsike vā”--iti || “hanuḥ, hanteḥ ( adā0 pa0 )” dhātoḥ || “nāsikā, nasataḥ” “nasatirāpnotikarmā vā namatikarmā vā”-iti hi vakṣyati |
6 |
17 |
138.3
"raṃsu (73)”- ityanavagatam | 'ramaṇīyeṣu'- ityavagamaḥ | "ramaṇāt"- iti nirvacanam || "āyanme abhvaṃ vanadaḥ panantośigbhyo nāmimīt varṇam | sa citreṇa cikite raṃsu bhāsā jujurvānyo muhurā yuvābhūt || ( ṛ0 saṃ0 2, 5, 24, 5 )"- iti || somāhuterbhārgavasyārṣam | triṣṭup | āgneyī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | 'ā pananta' ābhimukhyena pananta, āstuvata | 'me' mama svabhūte karmaṇi | 'abhvaṃ' mahāntam agnim, 'vanadaḥ' vananīyasya haviṣo dātāraḥ ṛtvijaḥ yaṃ 'varṇaṃ' varaṃ vṛṇvanti asmadartham, tebhyaḥ 'uśigbhyaḥ' medhāvibhyaḥ | tamaso varaṃ prārthanāṃ 'na amimīta' na hinasti | kiṃ tarhi ? yathāprārthitameva samarddhayatītyarthaḥ | kiṃca, 'saḥ' agniḥ "citreṇa" cāyanīyena "bhāsā" yuktaḥ "raṃsu" ramaṇīyeṣu sthāneṣu dyulokādiṣu agnihotreṣu vā 'cikite' | kiṃlakṣaṇaḥ 'yaḥ' agniḥ ? iti, - 'jujurvān' punaḥpunaḥ jarāvān api bhūtvā, indhanakṣayāt 'muhurā yuvā bhūt' punarindhanaṃ prāpya tasyopari dīpyamāno muhurmuhuḥ yuvaina bhavati || evamatra śabdasārūpyādarthāvirodhācca "raṃsu"-ityasya "ramaṇīyeṣu”- ityeṣa vipariṇāma upapadyate |
6 |
17 |
138.4
"dvibarhāḥ ( 74 )”-ityanavagatam | 'dviparivṛḍhaḥ'- iti nyāyyam | madhyame ca sthāne vaiddyutātmanā, uttame ca sūryātmanā | "uta dvibarhāḥ ( ṛ0 saṃ0 4, 6, 7, 1)”-iti || nigamaḥ | "mahām̐ īndraḥ”- ( 6 |
16 | 4 ) iti vyākhyātaḥ śeṣaḥ |
6 |
17 |
138.5
"akraḥ (75)"-ityanavagatam | 'ākramaṇaḥ'- iti nyāyyam | "ākramaṇāt"iti nirvacanam | prākāro'bhidheyaḥ || "a̱kro na ba̱bhriḥ sa̱mithe̍ ma̱hīnāṃ didṛ̍kṣe̱ yaḥ sū̱nave̱ bhāṛ̍jīkaḥ | udu̱sriyā̍ jani̱tā yo ja̱jānā̱pāṃ garbho̍ nṛta̱mo ya̱hvo a̱gniḥ || ( ṛ0 saṃ0 2, 8, 15, 2)"-iti || viśvāmitrasyārṣam | triṣṭup | āgneyī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | "akro na" akra iva, prākāra iva | "babhriḥ" bharttā, dhārayitā | kva ? "samithe" saṃgrāme | kasya ? "mahīnāṃ" mahatīnāṃ śatrusenānām | evaṃlakṣaṇo yo'gniḥ kiñca, 'didṛkṣe yaḥ' dṛśyate yaḥ | 'sūnave' somābhiṣavakartre yajamānāya nityakālamevā 'bhāṛjīkaḥ' prasiddhabhāḥ prasiddhadīptiḥ nityo jvalita ityarthaḥ | kiñca, sarvasya lokasya 'janitā' janayitā | 'usriyā ujjāna' usriyā āhutīḥ ātmani prakṣiptāḥ satīḥ devatāttṛptisamarthena rūpeṇa ūrdhvāḥ 'yaḥ' janayati | athavā gāva eva vosriyāḥ syuḥ, tā api hyasau paśukāmakarmaṇi aṅgabhāvaṃ gacchan janayati | yaśca 'apāṃ garbhaḥ' yaśca .'nṛtamaḥ' manuṣyatamaḥ, yaśca 'yahvaḥ' mahān, 'agniḥ' sa idaṃ nāmāsmākaṃ karotviti || evamatra śabdasārūpyādarthāvirodhācca "akraḥ=prākāraḥ"-ityupapadyate, asau hi ākramyate janaiḥ |
17 |
138.6
"urāṇaḥ (76)"-ityanavagatam | "ūru kurvāṇaḥ"-ityavagamaḥ || "vai̱śvāna̱rasya̍ dū̱tyā̍ni vi̱dvānu̱bhe a̱ntā roda̍sī saci̱kitvā̍n | dū̱ta īya̍se pra̱diva̍ urā̱ṇo vi̱duṣṭa̍ro di̱va ā̱roca̍nāni || ( ṛ0 saṃ0 3, 5, 7, 3)"--iti ||
vāmadevasyārṣam | triṣṭup | āgneyī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | he bhagavannagne ! 'veḥ' tvaṃ jānīṣe | kim ? 'adhvarasya' yajñasya 'dūtyāni' dūtakarmāṇi,' yāni dūtena karttavyāni | kiñca, 'ubhe antā' ubhāvapyantau 'rodasī' rodasyoḥ 'vidvān' asi vijānīṣe | kiñca, samastamapyetajjagat 'cikitvān' asi, na te vijñānapratīghāto'sti kṛtsne'pi jagati, vijānīṣe sarvāṇi devatāsthānāni | "pradivaḥ" eva asi 'dūtaḥ' cirantanaḥ sarveṣāṃ yajamānānām | yato'smābhistvametasmin karmaṇi "dūtaḥ" dūtatvena "īyase" yācyase, sa tvam "urāṇaḥ" alpamapi hutaṃ haviḥ devatātṛptisamarthaṃ bahu kurvāṇaḥ | 'viduṣṭaraḥ' vidvattaraḥ, manuṣyahotuḥ sakāśāt | 'diva ārodhanāni' āroḍhavyāni devatāsthānāni prati vaha etāni havīṃṣītyabhiprāyaḥ || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca "ugaṇa "- ityasya "uru kurvāṇaḥ"- ityeṣa vipariṇāma upapadyate |
17 |
138.7
"stiyāḥ ( 77 )" - ityanavagatam | "styāyanāḥ"-iti nyāyyam | "āpo bhavanti" - ityabhidheyavacanam | 'styāyanāt' saṃhananāt-ityarthaḥ, āpa eva hi pārthivānāṃmavayavānāṃ saṃhanane hetubhūtā bhavanti, -athavā himeprabhāvena ca tā ātmanaiva saṃhatā bhavanti || "vṛṣā̍si di̱vo vṛ̍ṣa̱bhaḥ pṛ̍thi̱vyā vṛṣā̱ sindhū̍nāṃ vṛṣa̱bhaḥ stiyā̍nām | vṛṣṇò ta̱ indu̍rvṛṣabha̱ pīpāya svā̱dū raso̍ madhu̱peyo̍ va̱rāya̍ || ( ṛ0 sa0 4, 7, 20, 1 )" iti || śaṃyorbārhaspatyasyeyamārṣam | aindrī | he indra ! 'vṛṣā" 'asi' 'divaḥ' varṣitāsi 'pṛthivyāḥ' ca varṣitā | "sindhūnāṃ" syandanānām apāñca varṣitā "stiyānāṃ" saṃhantrīṇām apām, athavā saṃhatānāmā-tmanaiva hiṃmabhāvena | yāvat kiñcit secanakarma, tat sarvaṃ tvadadhīnamityabhiprāyaḥ | tasmai evaṃguṇaviśiṣṭāya 'vṛṣṇo' varṣitre 'te' tubhyam | eṣaḥ 'induḥ' somaḥ, he "vṛṣabha" varṣitaḥ ! 'pīpāya' punaḥpunaḥ āpyāyyate, athavāpānāya saṃskṛtaḥ, 'svādū rasaḥ' svādurasasaṃyuktaḥ, 'madhupeyaḥ' madhurapeyaḥ, 'varāya' tubhyaṃ śreṣṭhā-
yetyarthaḥ || ethaimaṃtra “stiyā”—śabdena “saṃhantyaḥ, saṃhatā vā āpaḥ” ucyante-śabdasārūpyāt “styai śabdasaṅghātayoḥ (bhū0 pa0)”—ityasya |
17 |
138.8
“stipāḥ (78)”—ityanavagatam | “stiyāpālanaḥ”—ityavagamaḥ | ‘kūpaḥ’— abhidheyaḥ, sa hi ‘upasthitān’ pātṝn “pālayati” || “yaṃ tvā pūrve̍mīḷito va̍dhryaśvaḥ sa̍mīdhe a̍gne̱ sa i̱daṃ ju̍ṣasva | sa na̍ḥ sti̱pā u̱ta bha̍vā ta̱nūpā dātraṃ rakṣasva̱ yadi̱daṃ te̍ a̱sme || (ṛ0 saṃ0 8, 2, 19, 4)”—iti || vādhyaśvasya sumitrasyeyamārṣam | triṣṭup | āgneyī | ‘he agne !’ ‘yaṃ tvāṃ’ ‘vadhyaśvaḥ’ ‘īḷitaḥ’ īḍitaḥ api sarvairmaharṣibhiḥ, ‘pūrva’ ‘samīdhe’ samedhitavān, upacīrṇavān, taṃ tvāmadyamapi samindhe, ko hi nāma tvā • samindhīta | ‘saḥ’ sa māmedhyamānaḥ asmābhiḥ ‘idaṃḥ’ haviḥ ‘juṣasva’ sevesva | kiñca, etāvatyeva hi daivatayoge tvam, “saḥ” “naḥ” “stipāḥ” kūpa iva “tanūpāḥ” bhava, yathā hi ttānāvāvārtān pātṝn pātyudakasampradānena | kiñca, ‘dātram’ dānam ‘rakṣasva’ katamat ? yadidaṃ te’ ‘asme’ asmāsu varttate ityarthaḥ||evamatrāvirodhācchabdasārū pyācca “stipāḥ=kūpaḥ’—ityupapadyata |
17|
138.9
“jabāru (79)”—ityanavagatam | “javamānarohi”—ityevamādyāḥ śabdasamāśrayaḥ|| “taṃ ma̍nva̱ñcaiva̱ saṃmā̍nā samā̱nama̍bhi kratvā̍ pu̱natī dhī̱tira̍śyāḥ | sa̱sasya̱ carma̍nnadhi̱ cāru̱ pṛśne̱ragne̍ rū̱pa āru̍pitaṃ jabāru̍ || (ṛ0 sa0 3, 5, 2, 2)”—iti || vāmadevasyārṣam | “vai̱śvāna̱rāya̍ mī̱ḷahuṣe̍ sa̱joṣā̍:”—ityetasmin vaiśvānarīye sūkte | ‘tam’ eva he yajamāna ! tvam ‘abhyaśyāḥ prāpnuyāḥ vaiśvānaraṃ sūryam | ‘samānā’ samānayaiva, tadanurūpayaiva stutyā ‘samānam’ | kena punarabhyaśyāḥ ? ‘kratvā punatī’ svātmapavanasamarthena karmaṇā prajñānena vā | kiṃlakṣaṇaḥ punarye vaiśvānaraḥ tamabhyaśyāḥ ? iti, 'sasasya pṛśneḥ' svapanasya dyulokasya pṛśneḥ prāṣṭavarṇasya 'adhi' upari, svapitīva hi dyuloko niścalatvāt | 'carman' caraṇārtham | kathaṃ nāma saureṇa prakāśena rjanāścereyurityanenābhiprāyeṇa | 'cāru' dīptimat | “agne” pūrvasargādau “rūpaḥ ārupitam” 'ripaḥ'-iti vipariṇāmaḥ, bhūmyā ityarthaḥ, “ārupitam” āropitaṃ devaiḥ, “jabāru” maṇḍalaṃ yasya taṃ tvamabhyakhyāḥ | “iha vā āditya āsīt, tamābhyāṃ parigṛhyopariṣṭām tāsāṃ prajānāṃ nyadadhuriti ha vijñāyate” || evamatra “jabāru-ādityamaṇḍalam” ucyate, taddhi javamānaṃ gacchan nabhaso madhyamaFacethati, jāyate vā udetītyarthaḥ, javamānatvamevameva hi tatratatrodeti | “jaramāṇarohi” vā syāt, taddhi jarayamāṇa sarvabhūtāni rohati | “garamāṇarohi vā” taddhi garamāṇaṃ rasānārohati |
17 |
138.10
“jarūtham ( 80 )”-ityanavagatam | “garūtham”-ityavagamaḥ | “gṛṇāteḥ ( kryā0 pa0 )”-iti dhātunirdeśaḥ || “tvāma̍gne sa̱midhā̱no vasi̍ṣṭho jarū̍thaṃ ha̱nyakṣa̍ rā̱ye pu̍ra̱ndhim | pu̱ruṇīthā jā̍tavedo jarasva yūyaṃ pā̍ta sva̱stibhi̱: sadā̍ naḥ || ( ṛ0 saṃ0 5, 2, 12, 6 )”-iti || vasiṣṭhasyārṣam | āgneyī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | he bhagavan 'agne' ! 'vasiṣṭhaḥ' 'tvāṃ' 'samidhānaḥ' sandīpanyan “jarūthaṃ” stotraṃ “han” gamayan tvāṃ prati, “hanti, sedhati”-iti gatikarmasu paṭhitam | “yakṣi” yajati | “rāye” dhanaprāptyartham | “purandhim” bahukarmatamaṃ dhanasambandhādvā bahudātṛtamamiti syāt | yastvaṃ vasiṣṭhena evamijyase, taṃ tvāṃ vayamapi yajāma eva | sa tvaṃ he 'puruṇīthā' bahustuta ! 'jātavedaḥ' asmābhirijyamānaḥ 'jarasva' juṣasvaitadḍhaviḥ asmatprattam | kiñca, 'yūyam' asmān 'pāta' rakṣata | ekasyaiva pūjanārthe bahuvacanam | 'svastibhiḥ' svastyayanaiḥ, āśīḥprayogaiḥ pāta 'naḥ' | 'sadā' nityamevetyarthaḥ | evamatra jarateḥ stutyarthasya śabdasārūpyādarthāvirodhācca “jarūtham=stotram” ityupapadyate |
17 |
138.11
"kuliśaḥ ( 81 )"-ityanavagatam | "vajranāma"-ityabhidheyavacanam | "kūlaśātanaḥ"-iti śabdasamādhiḥ ||
"aha̱n vṛ̱traṃ vṛ̍tra̱tara̱ṃ vyaṃsa̱mindro̱ vajre̍ṇa maha̱tā va̱dhena̍ | skandhāṃsī̍va kuli̱śenā̱ vivṛ̍kṇā̱hi̍ḥ śayata upa̱pṛkpṛ̍thi̱vyāḥ || ( ṛ0 sa0 1, 2, 36, 5 )"-iti ||
aindrī | triṣṭup | hiraṇyastūpasyārṣam | agniṣṭome niṣkevalye śasyate | 'ahan' hatavān, hanti vā indraḥ | 'vṛtraṃ' megham | 'vṛtrataram'-iti tasyaiva vā viśeṣaṇam, anyo vā vṛtrataro yaḥ tamapi hanti | kathaṃ punarhanti ? iti,-'vyaṃsam' vicchinnasandhibandhanaṃ kṛtvā | 'kena punarhanti ? iti,-'vajreṇa mahatā' prahāreṇa | kiñca, "skandhāṃsi iva" vṛkṣaśākhā iva, "kuliśena" "kūlaśātanena vajreṇa" "vivṛkṇā" vivṛkṇāni | sa evam 'ahiḥ' agamano meghaḥ, chidyamāno'syāḥ "pṛthivyāḥ" "upapṛk" "upaparcanaḥ" samparkasya karttā bhūtvodakabhāvena, asyāmeva pṛthivyām 'ahiḥ' "śayate" agamayat | avasthānamātrameva svapto'bhimataḥ || evamatra vadhasambandhāt "kuliśaḥ=vajraḥ"ityupapadyate |
17 |
"kuliśaḥ ( 81 )"-ityanavagatam | "vajranāma"-ityabhidheyavacanam | "kūlaśātanaḥ"-iti śabdasamādhiḥ || "aha̍n vṛ̱traṃ vṛ̍tra̱tara̱ṃ vyaṃsa̱mindro̱ vajre̍ṇa maha̱tā va̱dhena̍ | skandhāṃsīva kuliśenā vivṛkṇāhi̍ḥ śayata upapṛkpṛthivyāḥ || ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 36, 5 )" - iti || aindrī | triṣṭup | hiraṇyastūpasyārṣam | agniṣṭome niṣkevalye śasyate | 'ahan' hatavān, hanti vā indraḥ | 'vṛtraṃ' megham | 'vṛtrataram' iti tasyaiva vā viśeṣaṇam, anyo vā vṛtrataro yaḥ tamapi hanti | kathaṃ punarhanti ? iti, 'vyaṃsam' vicchinnasandhibandhanaṃ kṛtvā | 'kena punarhanti ? iti, 'vajreṇa mahatā' prahāreṇa | kiñca, "skandhāṃsi iva" vṛkṣaśākhā iva, “kuliśena” “kūlaśātanena vajreṇa" "vivṛkṇā" vivṛkṇāni | sa evam 'ahiḥ' agamano meghaḥ, chidyamāno'syāḥ “pṛthivyāḥ” “upapṛk" "upaparcanaḥ” samparkasya karttā bhūtvodakabhāvena, asyāmeva pṛthivyām 'ahiḥ' "śayate” agamayat | avasthānamātrameva svapno'bhimataḥ || evamatra vadhasambandhāt "kuliśaḥ = vajraḥ”ityupapadyate |
17 |
138.82
"tuñjaḥ ( 82 )"-ityanavagatam | "tuñjateḥ"-dānārthasyeti nirvacanam | 'tuñjanam'-iti syāt-||
"tuñjaḥ ( 82 )"-ityanavagatam | “tuñjateḥ”-dānārthasyeti nirvacanam | 'tuñjanam' - iti syāt - ||