Yāska's Nirukta 150
Niruktavṛtti 150
- Language
- Sanskrit
150.2
“ṛcīṣamaḥ (102)”—ityanavagatam | īkāro'trānavagataḥ | “ṛcā samaḥ”— ityavagamaḥ || “i̱ha śruta indro̍ a̱sme a̱dya stave̍ vajryūcī̱ṣama̍ḥ | mi̱tro na yo jane̱ṣvā yaśa̍śca̱kre asā̱myā || (ṛ0 saṃ0 7, 7,6,2)”—iti || vimadasyārṣam | āstārapaṅktiḥ | aindrī | sa punaraindro vā prājāpatyo vā vāsukasya vā vasukṛtaḥ | pṛṣṭhyasya caturthe'hani niṣkevalye śasyate | ‘śrutaḥ’ vikhyātaḥ sarvāsu dikṣu, ‘iha’ ‘etasmin karmaṇi, ‘adya’ ‘stave’ vijetuṃ stūyate'smābhiḥ ‘vajrī’ | kiṃlakṣaṇaḥ ? “ṛcīṣamaḥ” “ṛcā samaḥ” yāvataivārthena yuktoccāryate ṛk stutyabhiprāyeṇa, tāvānevāsau bhavatyaiśvaryayogāt | kiñca, ‘mitro na’ mitra iva, yathā hi kaścidāpto mitro janeṣu yaśaḥ kuryāt, evaṃ ya indraḥ ‘yaśaḥ’ ‘ācakre’ ābhimukhyena sarvāsu dikṣu karoti | kiṃlakṣaṇaṃ punaryaśaḥ karoti ? ‘asāmi’ asamāptamanantamityarthaḥ | ya evaṅguṇayukta indraḥ, so'smābhiriha stūyate || evamatra stutisambandhāt śabdasārūpyācca “ṛcīṣamaḥ = ṛcā samaḥ”—ityupapadyate |
6 |
23 |
150.3
“anarśarātim (103)”—ityanavagatam | “anaślīladānam”—ityavagamaḥ | vigrahaprasaktaṃsyāślīlaśabdasyārthamāha, “aślīlaṃ pāpakam”—iti|na yasyāślīlā rātirdānam, so'narśarātiḥ | śabdasārūpyaprasaktamāha,–“aślīlam = aśrīmad viṣamam” tatsa sārūpyopapattito'ślīlamityucyate || “ane̍rśarāti vasu̱dāmupa̍stuhi bha̱drā indra̍sya rā̱taya̍ḥ | so asya̱ kāma̍ṃ vidhato̱ na ro̍ṣati̱ mano̍ dā̱nāya̍ co̱daya̍n || (ṛ0 saṃ0 6, 7, 3, 4)”–iti || “śrāya̍nta iva̱ sūryem”–ityasyā anantaraiva | nemasyānarṣam | aindrī | sato bṛhatī | he stotaḥ ! “anarśarātim” apāpadānam, enam indra “vasudāṃ” vasudātāram, “upa” upagamyopagamya cetasā “stuhi” | kiṅkāraṇam ? yasmāt 'bhadrāḥ' bhandanīyāḥ ‘indrasya' 'rātayaḥ' dattayaḥ | kiñca, 'saḥ' 'asya' 'kāmam' abhiprāyaṃ vidhataḥ' dadhataḥ, kāmināṃ kāmān 'na roṣati' na pīḍayati | 'manaḥ' ca ‘indrasya' ātmanaḥ 'dānāya' 'codayan' bhavati, ya eva stutvā yācate||evamatra śabdasārūpyādarthāvirodhācca “anarśarātim=anaślīladānam”–ityupapadyate |
6 |
23 |
150.4
“anarvā (104)”–ityanavagatam | “apratyutaḥ”–ityavagamaḥ | yaḥ “anyasmin” na āśrito bhavati, svapradhāna eva, saḥ anarvā–ityucyate || “ana̱rvāṇa̍ṃ vṛṣa̱bhaṃ ma̱ndraja̍hvaṃ bṛha̱spati̍ vardhayā navya̱markaiḥ | gā̱thānya̍ḥ suruco̱ yasya̍ de̱vā a̍śṛ̱ṇvanti̱ nava̍mānasya̱ marttā̍ḥ || (ṛ0 saṃ 2, 5, 12, 1)”–iti || agastyasyeyamārṣam | bārhaspatyā | triṣṭup | he stotaḥ ! “anarvāṇaṃ” svena mahimnā yuktam, apratigata kaścidanyaṃ pratyadhīnatvena, “vṛṣabhaṃ” varṣitāram, “maṃdrajihvam” “mandanajihvam” harṣakaro hi tasya janānāṃ stanayitnughoṣaḥ, || “jihvā, ghoṣaḥ” iti hi vāṅnāmasu paṭhitam || “bṛhaspatiṃ” “varddhaya” | “navyaṃ” stutyam, “arkaiḥ” mantraiḥ | kim̐lakṣaṇaṃ bṛhaspatim ? iti,-'gāthānyāḥ' stutiprāpaṇārhāḥ 'devāḥ' 'surucaḥ sudīptimantaḥ, ‘yasya' śuṣmam ‘ā' ābhimukhyena sthitvā ‘śṛṇvaṃti' ādareṇa, 'marttāḥ' ca | 'navamānasya' navo hi mānaḥ tasya, ahūnyahani anayā stutyā stutyasya bhavati, tenāsau navamānaḥ, tasya | athavā-'navamānasya' praśāsataḥ ityarthaḥ || athavāyamantho mantrārthaḥ syāt, aitihāsikapakṣeṇa, -'mandrajihvaḥ' harṣakarī hi jihvā, tasya stutiḥ | 'gāthānīḥ' sa eva paurohityena gāthāḥ stutīrnayati devān prati | sa eva ca 'surocanaḥ' | tasyaiva ca 'navamānasya' stuvataḥ 'devā āśṛṇvanti' 'marttāḥ' ca | "bṛhaspatirvai devānāṃ purohitaḥ-iti ha vijñāyate |" tasmādevamapyupadyate | evaṃ mantrārthāvirodhāt "anarvā=apratyutaḥ" - ityupapadyate |
6 |
23 |
150.5
"asāmi (105)" - ityanavagatam| sāmīti samāptamucyate, tasya pratiṣedhaḥ asāmi|| "asāmyojo bibhṛthā sudānavo'sāmidhūtayaḥ śavaḥ | ṛṣidviṣe̍ marutaḥ parimanyava̱ iṣuṃ na sṛjata dviṣa̍m || ( ṛ0 sa0 1, 3, 19, 5 )"- iti || kaṇvasyārṣam | sato bṛhatī | mārutī | he 'sudānavaḥ' "kalyāṇadānāḥ" marutaḥ ! yūyam "asāmi" aparisamāptam anantam, "ojaḥ" "balam" 'śavaḥ' abhivṛddhirūpañca balam 'bibhṛtha' dhārayatha | 'asāmidhūtayaḥ' asamāptagatayaḥ | dhavanaṃ dhūtiḥ, "dhavati, dhāvati"-iti gatikarmasu paṭhitam | etat kurudhvam | ya eṣaḥ 'ṛṣidveṣṭā' stotṛdveṣṭā, tasmai he marutaḥ ! 'parimanyave' prakṛṣṭakrodhāya 'iṣuṃ na' iṣum iva 'dviṣaṃ' sarvalokadveṣyatāṃ 'sṛjata' kṣipata || evamatra "asāmi=asusamāptam"- ityupapadyate, arthāvirodhāt |
23 |
150.24
"galdyā (106)”—ityanavagam | 'galitadhānī syāt' galitaṃ hi tasyāṃ dhīyate | "dhamanirbhavati"-ityabhidheyavacanam, nāḍītyarthaḥ | “mā tvā soma̍sya0-na yā̍ciṣat|| ( ṛ0 sa0 5, 7, 13, 5 ) ”–iti || medhātitherārṣam | aindrī | bṛhatī | mahāvrate bṛhatīsahasre viniyuktā | he indra ! “mā cukrudhaṃ tvā” mā krodhayeyam “ahaṃ” “somasya” “galdayā” “gālanena” śramanena, pūraṇena somasya “sadā” nityakālamapi “yācan” "girā” gītyā stutyā ca “savaneṣu” yajñeṣu | kathaṃ ca punarbhā cukrudham ? iti | “bhūrṇi” “mṛgam” 'na' bhramaṇaśīlaṃ mṛgam iva | bhramaṇaśīlo bhūrṇiḥ | kaḥ punarasau ? vyāghro vā siṃho vā, sa hi bhramaṇaśīlo bibhartti ca śṛgālādīna | tenendra upamīyate | yathā śṛgālādayo lāṅgūlalālanādinopacāriṇopasarpamāṇāḥ taṃ na krodhayantyevamahaṃ somasampradānapūrvakayā stutyopasarpamāṇo mā cukrudhaṃ bhavantamiti | atha matam,-yadi mama krodhāt bibheṣi, māsmān yāciṣṭhā iti | “ka īśānaṃ na yāciṣat" ko hi nāma so'sti loke, ya īśānamīśvaraṃ na “yāciṣyate” ? na hyayācamānānā vṛttiḥ sidhyati || evamatrendrasya yā galadhamaniḥ, yayā soma āgatyate sā tenaiva āgaḷanena upalakṣyamāṇā “galdā”—ityucyate, na hyevamarthavirogho'sti || “galdā dhamanayo bhavanti”-- ityasya bhāṣyakāravākyasya mantre nātra dhamaniḷiṅgaṃ viśiṣṭamastītyato viśiṣṭaliṅgamanyadudāharaṇaṃ bravīti,–“ā tvā̍ viśa̱ntvanda̍vaḥ0—” iti | he indra ! “āviśantu” “tvā” tvām “indavaḥ” somāḥ | kathañca punarāviśantu tvāmindavaḥ ? "āgaldā dhamanīnām" yāḥ “āgaḷanāḥ” dhamanayaḥ, yābhiranupraviṣṭāḥ
manto navaṃ madamutpādayanti, adhovāhinyo yāḥ, tābhirāviśantu | śeṣaṃ mṛgyaḥ || evamiha"dhamanī"-śabdasahayogī "galdā"-śabda iti kṛtvā "āgaldā = dhamaniḥ"iti upapadyate || "nānāvibhaktī tvete" pade "bhavataḥ"-'galdayā' 'galdā'-iti, na tu nānārthe , āha-ko'bhiprāyaḥ ? iti, ucyate-pūrvasmin mantre yadyapi dhamaniśabdo nāsti, tathāpi nigame 'galdā'-śabdena dhamanirevocyate | tatra "galdā̱ dhama̍nīnām"ityetadeva jñāpakamityabhiprāyaḥ | 'galdayā'-iti tṛtīyāntam, 'galdāḥ'-iti prathamābahuvacanāntam | etadanayornānāvibhaktitvam |
6 |
1 ||
150.25
"jalhavaḥ ( 107 )"-ityanavagatam | "jvalanahīnāḥ"- ityavagamaḥ || "na pā̱pāso̍ manāmahe nārā̍yāso̱ na jalha̍vaḥ | yadinnvandra̍ṃ vṛṣa̍ṇaṃ sacā̍ su̱te sakhā̍yaṃ kṛ̱ṇavā̍mahai || ( ṛ0 saṃ0 6, 4, 37, 6 )"-iti || bhargo nāma pragāthaputraḥ, tasyeyamārṣam | aindrī | bṛhatī | tasyāmeva tṛcāśītyāṃ viniyuktā || 'na' vayaṃ “pāpāsaḥ” “pāpāḥ” ityevaṃ “manāmahe” “manyāmahe” | kiṃ kāraṇam ? astyasmāsvapāpatve hetuḥ,-"brahmacaryam, adhyayanam, tapaḥ, dānakarma” ca | atha matam,-etairapi yukto yo nirdhanaḥ, sa pāpa eveti ? tacca na | kiṃ kāraṇam ? “na arāyāsaḥ” na vayamadhanāḥ | athāpi syāddhanavattve'pi sati anāhitāgnitvāt jvalanahīnatvena pāpavattvamiti ? tadapi na, kiṃ kāraṇam ? “na jalhavaḥ” na vayaṃ “jvalanahīnāḥ” kiṃ tarhi ? āhitāgnayo vayam | tadetadadhyayanādyapāpatvahetubhūtaṃ sarvamasmāsvasti | kiñca, 'yadin nvindraṃ' yasmād vayam indraṃ 'vṛṣaṇaṃ' varṣitāram, etasmin yajñakarmaṇi 'sakhāyaṃ' sahabhūtasya somapānasya khyāpayitāram, amībhiḥ saha mayā somaḥ pīta ityevaṃ vaktāraṃ 'kṛṇavāmahai' | tasmāt na vayaṃ pāpāḥ, nāpi vayamarāyāsaḥ, nāpi jalhavaḥ,-ityevamātmānaṃ manyāmahe, nahi pāpānāma-
dhanānāmanahitāgnīnāṃ ca indraḥ sambā bhavatītyabhiprāyaḥ || evamatra "jalhavaḥ = jvalanehāḥ" śabdasārūpyādarthāvirodhācca |
6 |
1 ||
150.108
"bakuraḥ (108)"-ityanavagatam | "bhāskaraḥ, bhayaṅkaraḥ, bhāsvadravaṇo vā"iti śabdasamādhayaḥ-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit