Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 162

Niruktavṛtti 162

Language
Sanskrit

162.1

"kīkaṭeṣu ( 127 )"- ityanavagatam | "kiṅkṛtāḥ"- iti śabdasamādhiḥ, "kiṃ kriyābhiḥ- iti" "vā" | "kiṃ tè kṛṇvanti0-trandhayā naḥ || ( ṛ0saṃ03,2,21,4)" iti || viśvāmitrasyeyamārṣam | aindrī | triṣṭup | he indra ! yāḥ "kīkaṭeṣu" anāryyadeśanivāsiṣu manuṣyeṣu "gāvaḥ" tāḥ "te" tava "kim" kamupakāraṃ "kṛṇvanti" "kurvanti" ? na kañcidapītyabhiprāyaḥ | ki punaḥ kāraṇaṃ na kurvanti ? iti | "nāśiraṃ duhe, na tapanti gharmam" nāpyāśirārthaṃ duhyante, nāpi gharme tapyamāne'ṅgabhāvaṃ gacchanti, nāpyagnihotrādiṣu karmasu anyāsvapi kriyāsvityabhiprāyaḥ | yata evamato brūmaḥ,-"ā bhara hara naḥ" tāḥ gāḥ, vayaṃ tava, tābhirāśirādiviniyogenopakāraṃ kāriṣyāma ityabhiprāyaḥ | kiñca, yadāpyetat 'pramagandasya' vṛddhijovino dhanam, etacca tathā asmabhyamāhara, tadapi na kriyāsu "tatsthaṃ" viniyujyate, vayaṃ tad viniyokṣyāma ityabhiprāyaḥ | "pramadako vā" nityapramudito'pi viṣayaparaḥ pramagandaḥ syāt | “ṣaṇḍako vā” napuṃsakaḥ pramagandaḥ syāt | tayorvā dhanāni kriyāsu na viniyujyante, śabdasārūpyañca pramagandaśabde ubhayorasti, tasmāt tāvapyupapadyete | “naicāśākhaṃ maghavanndhanyā naḥ” | yadeteṣāmanyatamasya nīcaśākhāprasūtasya nīcavaṃśaprasūtasya hīnakuladīnatulyasya dhanam, tat | he maghavan ! śīghraṃ randhaya saṃsādhaya asmadvaśaṃ kurvityarthaḥ || evamatra “kīkaṭāḥ” “kiṃ kṛtāḥ” kimete kṛtāḥ ? ityevamabhibyāhāramarhanti, na taiḥ kaścidartho'sti, na te devapitṛmanuṣyāṇāmupakāraṃ kurvantītyarthaḥ | atha “vā” “kiṃ kriyābhiḥ?”-“iti” eva “prepsāḥ” te nāstikā evamabhiprāyatā ityarthaḥ | etasmācchabdasārūpyādarthopapatteśca “kīkaṭāḥ=anāryadeśanivāsinaḥ”- ityupapadyate || “magandaḥ = kusīdī”- ityucyate, sa hi “mām’-iyāt anṛtene ityarthaḥ, ayañca “āgamiṣyati”- ityevamanucintya, parebhyo dhanāni “dadāti” | “tadapatyaṃ pramagandaḥ, atyantakusīdikulīnaḥ” taddhitārthe praḥ,pramagandaḥ, ‘pramkaṇvamya’- iti yathā|“pramadakaḥ” pramādaśīlaḥ,-“ayamevaiko loko'sti, na paraḥ”-“iti” eva“prepsuḥ”nāstikaḥ || “ṣaṇḍakaḥ |” tṛtīyā prakṛtiḥ, sa hi “ṣaṇḍagaḥ” ṣaṇḍaṃ gacchati, strīrūpatvāt | “prārdakaḥ”-iti “vā” syāt, ‘pra” prakarṣaṇa hyaso “ardayati” agautaiḥ saha strītvena gacchati “āṇḍau”| kasmāt tau “āṇḍau”?“ārṇā iva vrīḍayati”to hyaso ṣaṇḍako mukhe punarbhaithune karmaṇi vartamānaḥāṇī iva vrīḍayati saṃstambhātātyarthaḥ|
6|
32|

162.128

“bundaḥ ( 128 )” ityanavagatam | “iṣurbha̍vati”-ityabhidheyavacanam | “bhindo vā bhayado vā bhāmamāno dravatīti vā”-iti śabdasamāprayaḥ ||

Linked texts (1)