Yāska's Nirukta 169
Niruktavṛtti 169
- Language
- Sanskrit
169.1
"indre kāmā ayaṃsata divyāṃsaḥ pārthivā uta | tyamūṣu gṛṇatā naraḥ ||" - iti || he stotāraḥ ! ye divyāḥ kāmāḥ, ye ca pārthivāḥ, te indre eva upanibaddhāḥ, taṃ prārthayata, sa hi kāmānāmīṣṭe | 'tya mū ṣu' taṃ muṣṭhu kāmaprāptyarthaṃ 'gṛṇata' stuta, he 'naraḥ !' | saptamyāmetadudāharaṇam |
7 |
"atha pratyakṣakṛtā madhyamapuruṣayogāḥ, tvamiti caitena sarvanāmnā" | uktaṃ parokṣakṛtamantralakṣaṇa modāharaṇam || adhunā pratyakṣakṛtamantralakṣaṇamucyate, tadadhikārārtho'yam 'atha' śabdaḥ | madhyamapuruṣayogāḥ madhyamena puruṣeṇa saṃyuktā ye mantrāḥ, te pratyakṣakṛtāḥ | tvamiti caitena sarvanāmnā saṃyuktāḥ, te ca pratyakṣakṛtāḥ | yatra tvamityevaṃ śrūyate, tatrāvidyamāno'pi madhyamaḥ puruṣo'dhyāhāryaḥ | yatra tu madhyamaḥ puruṣaḥ śrūyate, tatrāvidyamānamapi"tvam"--ityetat sarvanāmādhyāhāryam, sambandhi śabdatvādanayoḥ|
7|
169.3
"tvamindra balādadhi" "vi na̍ indra mṛdho̍ jahi"--"iti" caite udāharaṇe-"tvami̍indra ba̱lādadhi̱ saha̍so jā̱ta oja̍saḥ | tvaṃ vṛ̍ṣanvṛṣedasi || ( ṛ0 saṃ0 8, 8, 11, 2 )"--iti || devajāmayaḥ sūktaṃ dadṛśuḥ | tatreyaṃ mahārātrike paryāye praśāstuḥ stotre viniyuktā || he 'indra !' "tvam" "balādadhi" 'jātaḥ' 'sahasā' abhibhavanasamarthāt, 'ojasaḥ' ca tejasaḥ | kiñca, tvaṃ he 'vṛṣan' varṣitaḥ ! 'vṛṣā asi' varṣitā asītyarthaḥ || "vi na̍ indra mṛdho̍ jahi nī̱cā ya̍ccha pṛtanya̱taḥ | yo a̱smām̐ a̍bhi̱dāsa̱tyadha̍raṃ gamayā tama̍ḥ || ( ṛ0 saṃ 8, 8, 10, 4 )"--iti || śāmvaraya bhāradvājasyeyamārtham | vaimṛdhasya haviṣo yājyā || he "indra !" "vijahi" "naḥ" etān "mṛdhaḥ" mṛdhakartṛn śatrūn | kiñca, 'nīcā' nīcaiḥ 'yaccha' tān | 'pṛtanyataḥ' ye'smābhiḥ saha pṛtanyanti, pṛtanāṃ kartumicchantītyarthaḥ | kiñca, yo'smān' 'abhidāsati' abhyupakṣapayitumicchatītyarthaḥ | tam 'adharaṃ' 'tamaḥ' 'gamaya' nāśayetyarthaḥ |
7 |
2 |
169.4
"athāpi kvacit pratyakṣakṛtāḥ stotāro bhavanti parokṣakṛtāni stotavyāni"| yuṣmatprayogorhi kvacit stotāraḥ sambodhyante || (tadyathā, )–"mā cidanyad viśaṃsta"-"kaṇvā abhi pragāyata" "upa pretaṃ kuśikāścetayadhvam"-"iti" caitānyudāharaṇāni|mā ci̍idanyadviśa̍sa̱ta̱ sakhā̍yo̱ mā ri̍ṣaṇyata̱ | indra̍mitsto̱tā vṛṣaṇa̱ṃ sacā̍ su̱te muhu̍ru̱kthā ca̍ śaṃsata || (ṛ0 sa0 5, 7, 10, 1)"-iti || pragāthasyeyamārṣam | bṛhatī | tṛcāśītiṣu viniyuktā || he stotāraḥ ! 'sakhāyaḥ !' "mā" "anyat" kiṃ "cit" api "viśaṃsata" vividhābhiḥ stutibhiḥ | 'mā' ca 'riṣaṇyata' cetasāmāṃgacchata anyad devatāntaram | kiṃ tarhi ? 'indram it' indrameva 'vṛṣaṇaṃ' varṣitāra 'stota' stuta | 'sacā' sambhūtāḥ, etasmin 'sute' some | 'muhuḥ' muhuśca he hotāraḥ ! 'ukthā' ukthāni 'ca' 'śaṃsata' || "krīḷaṃ va̱ḥ śardho māru̍taṃ mana̱rvāṇa̱ṃ rathe̍śubham | ka̱ṇvā̱ abhi pragā̍yata || (ṛ0 sa0 1, 3, 12, 1 )" iti || kaṇvasyeyamārṣam | kailīnasya haviṣo yājyā || 'krīḷaṃ' atranāpi dṛṣṭvā tat kārṭanaśīlameva 'mārutaṃ' 'śarddhaḥ' balam, 'anarvāṇam' anāśritamanyatra, svaprabhāvayuktamityetyabhiprāyaḥ, 'ratheśubhaṃ' rathe sthita śobhiṣṭam, he "kaṇvāḥ" medhāvinaḥ ṛtvijaḥ ! etat "abhipragāyata" etat 'vaḥ' bravīmi || "upa̍pre̱taṃ ku̍śikāścetaya̍dhva̱maśva̍ṃ rā̱ye pramu̍ñcatā su̱dāma̍ḥ | rājā̍ vṛ̱traṃ ja̍ṅghanatprāgapāgudagathā̍ yajāte̱ vara̱ ā pṛ̍thi̱vyāḥ || (ṛ0 sa0 3, 3, 21, 1 )"-iti ||
viśvāmitrasyeyamārṣam || he “kuśikāḥ” stutikroṣṭāra ṛtvijaḥ ! “upapra” “ita” gacchata | “cetayadhvam” vijānīdhvametat-yathaiṣa 'rājā' 'vṛtraṃ' śatruṃ 'jaghgan' hatavān, sarvāsu dikṣu, 'atha' evaṃ sarvahantā amitro bhūtvā 'vare' śreṣṭhe pradeśe 'pṛthivyāḥ' 'yajāte' te yajate | yūyametad vijñāya upapragacchata | upapragatya caitamāśramedhikam 'aśvam' 'pramuñcata' utsṛjata, vidhānataḥ prokṣyāśvamedhayāgāya | yo'yametasmin “sudāse”-kalyāṇadāne yajamāne varttate || , evameteṣu yuṣmadrūpapadaprayogeṣu sambaddhāḥ stotāraḥ | stotavyāni tu yāni devatātarāṇi tāni parokṣakṛtābhisambandhīni | evaṃlakṣaṇaṃ mantrajātamupekṣitavyam |
7 |
2 |
“athādhyātmikya uttamapuruṣayogāḥ ahamiti caitena sarvanāmnā” uttamena puruṣeṇa yā ṛco yuktāḥ, tā ādhyātmikyaḥ | “ahamiti caitena sarvanāmnā” yā yuktāḥ, tāśca ādhyātmikyaḥ | atrāpi yatrāhamityetat sarvanāma śrūyate, tatrāvidyamānamapi vyuttamapuruṣasambaddhamākhyātapadamadhyāharttavyam, yatra cottamapuruṣasambaddhamākhyātapadaṃ śrūyate, tatrāvidyamānamapi 'aham'-ityetat sarvanāma adhyāhāryyam, sambandhiśabdatvādunayoḥ |
7 |
2 |
169.6
“yathā etat”dāharaṇatrayamādhyātmikam,- “indro vaikuṇṭho labasūkta vāgāmbhṛṇīyamiti” etabhāvi | evamanye'pyādhyātmikā mantrā upekṣitavyāḥ || vikuṇṭhā nāma āsurī babhūva, tasyāḥ kila tapasaḥ prabhāveṇāpatyatvamindra ājagāma, ma vaikuṇṭho nāma abhūt | tasyātmastutisaṃyuktamevamādi brahma prādurbhūt,“a̱haṃ bhuva̱ṃ vasu̍naḥ pū̱rvyaspati̍ra̱haṃ dhanā̍ni saṃja̍yāmi̱ śaśva̍taḥ | māṃ ha̍vante pi̱tara̱ṃ na janta̍vo̱'haṃ dā̱śuṣe̱ vibha̍jāmi̱ bhoja̍nam || ( ṛ0 saṃ0 8, 1, 5, 1 )” iti || 'aham' eva 'bhuvam' abhavam 'vasunaḥ' dhanasya 'pūrvyaḥ' prathamaḥ 'patiḥ' | kiñca, sāmpratamapyahameva patiḥ | 'aham' eva ca śatrubhyaḥ sakāśāt samastāni 'dhanāni' 'saṃjayāmi' | 'śaśvataḥ' nityakālameva | kiñca, 'mām' eva 'hvante' āhvayanti 'pitaraṃ na' pitaramiva, tāsu tāsvātiṣu 'jantavaḥ' manuṣyāḥ | kiñca, 'aham' eva 'dāśuṣe' dattavate havīṃṣi, yajamānāya 'vibhajāmi' yathārhaṃ 'bhojanam' dhanamityarthaḥ ||
“i̱ti vā̱ iti̍ me̱ mano̱ gāmaśva̍ṃ sanu̱yāmi̍ti | ku̱vitsoma̍syā̱pāmiti̍ || ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 26, 1 )”-iti || labdhasūkte sa eva labdho bravīti,-'iti vā iti' evañcaivañca 'me manaḥ' varttate| āhakatham ? iti | ucyate-'gāmaśvam' gā ca aśva ca 'sanuyām' sambhojayeyam etān yajamānān 'iti' | athaivamatiśaga pratyupakārābhiprāge sati kimartha brane ? 'kuvit' bahu aha 'somasya apām iti' || “a̱haṃ ru̱drebhi̱rvasu̍bhiścarā̱myahamā̍di̱tyairu̱ta vi̱śvade̍vaiḥ | a̱haṃ mi̱trāvaru̍ṇo̱bhā bi̍bha̱rmyahami̍ndrā̱gnī a̱hama̱śvino̱bhā || ( ṛ0 saṃ0 8, 7, 11, 1 )”-iti || vāgāmbhṛṇīye vāgeva bravīti | 'aham' eva 'rudre:' 'vasubhiḥ' 'ādityaiḥ' 'viśvedevaiḥ' viśvaiśca devaiḥ maha bhūtā 'carāmi' stutirūpeṇa | 'aham' eva 'mitrāvaruṇā' mināva̱ruṇau 'ubhā' ubhāvapi, 'indrāgnī' 'aśvinā' aśvinā ca 'ubhā' ubhāvapi 'bibharmi' haviṣā, matpūrvakaṃ haviḥsampradāna sarvadevatābhya ityabhiprāyaḥ |
2 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit