Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 202

Niruktavṛtti 202

Language
Sanskrit

202.7

atha 'nānādevatāḥ pravādāḥ' iti yaduktam, tadanupradarśyate- "chandodevatā iti" evamādi |
22 | 3-7 ||

202.8

tat ko'tra niścayaḥ ? "āgneyāḥ iti tu sthitiḥ” tuśabdo'nyapravādanivṛttyarthaḥ | kena viśeṣahetunā āgneyatvamavadhiyate ? brāhmaṇaṃ mantraścobhayamāgneyatve, brāhmaṇānyeva kevalānyanyadevatātve iti, etasmāt viśeṣahetoraivadhārayāmaḥ-āgneyā iti |
22 |

202.9

atha kimanyadanyatamam ? iti “bhaktimātramitarat" chandodevatā-ityevamādi | taduktam- "bahubhaktivādīni hi brāhmaṇāni bhavanti"-iti |
22 |

202.10

"kimarthaṃ punaridamucyate" kiṃ vicāraṇe prayojanam ? iti |
22 |

202.11

"yasyai devatāyai havigṛ̍hītaṃ syāt, tāṃ manasā dhyāyet vaṣaṭ kariṣyan"- "iti ha vijñāyate" | manaseti nāmābhiḥ saṃhitaṃ havirdevatāyai devatāmupeyādevamarthaśca sarvatra vicāraḥ | tathāhi darśitam- "yastu sūktaṃ bhajate yasmai havirnirupyate" - iti | manaseti kimartham ? kena vānyena dhyāyet ? iti | śṛṇu-sarvendriyaviṣayapratyāhṛtena 'manasā yathāśrutagṛhītabhāvitānāṃ devānāṃ nānātvaikatvatritveṣvātmano hṛdaye vijñānamayīmālikhya pratikṛti lakṣyī kṛtyānanyamanāstatkālamadhītya yājyāṃ vaṣaṭ kariṣyaṃstadanucintanasaṃskārasantānaikarasena manasā haviṣyabhisandhāya davatāṃ dhyāyet ityasya viśeṣasya dyotanārthaprāptasyāpi manaso grahaṇaṃ manasā dhyāyediti | brāhmaṇaṃ caitadarthamevoktamācāryeṇa atra hi viśeṣataḥ puruṣārtho babandha iti, ato'nyathā hi devatācintanaśūnyaṃ karma etasmin pradhānakāle vikalamityaphalameva syāt | eṣa eva ca dhyānakālo yajamānasya, āhutiprakṣepakāle na tathā'nyeṣāmapyadhvaryuprabhṛtīnāmāhutiprakṣepavyāpṛtānām, lakṣaṇaṃ hi hoteti |
22 |

202.12

"ītīmānyetāni ekādaśa āprīsūktāni" anukrāntāni | daśadhā daśatayīṣu, teṣāmekādaśa praiṣikamiti | itīmānītyupapradarśanārthamitikaraṇaḥ, eṣa eva teṣvapi nirvacanavicārāvadhāraṇakalpaḥ || yastu tadgataḥ kaścit viśeṣaḥ, sa ucyate- "teṣāṃ vāsiṣṭham ātreyam"-ityevamādi vasiṣṭhena dṛṣṭaṃ "vāsiṣṭham" atriṇā dṛṣṭam "ātreyam" vadhyaśvena dṛṣṭaṃ "vādhyaśvam", gṛtsamadena dṛṣṭaṃ "gārtsamadam" | kaḥ punarasau viśeṣaḥ ? "iti" etāni "nārāśaṃsavanti" | atha punaḥ "maidhātithaṃ, dīrghatamasam, praiṣikam" - iti | medhātithinā dṛṣṭaṃ
“maidhātitham”, dīrghatamasā dṛṣṭaṃ “dairghatamasam”, -praiṣa iti granthaḥ, teṣu yat tat “praiṣikam”-“iti” tadihopavarṇitam| etāni “ubhayavanti” | “ataḥ anyāni” yāni catvāri avaśiṣyante, tāni “tanūnapātvanti” ||
atra narāśaṃsayājino vasiṣṭhādayaḥ, tebhyo'nye tanūnapādyājinaḥ | tānyetāni amunā vibhāgenāvasthitāni ekādaśa ekanirvacanāvacāraṇāni ||
ato'nyāni dāśatayīṣvapi kutaścit sautrāmaṇyāṃ trīṇi, agnyaśvamedhayorekaikam | tatra yāni sautrāmaṇyāṃ tāni anāgneyānīti na parisaṅkhyātāni, praiṣike'nanukramaṇāt teṣām | āprikāśvamedhike tu karmāntare'pi viniyujyete, na kevalamāprīṣu, iṣṭakopadhāne-āprikamuttamāyāṃ citau “samā̍stvāgma ṛ̱tavo̍ varddhayantu (ya0 vā0 saṃ0 27, 1 )”-iti, dvādaśāprīrapyeṣviti | hastagrahaṇamāśramedhikaṃ yajamānasya-“sami̍ddho a̱ñjan kṛ̱dara̍ṃ matī̱nām ( ya0 vā0 saṃ0 39, 1 )”-ityāprībhirhastaṃ gṛhṇātīti | ata āprīkārye prayogavyabhicārādāprīsūktavargamadhyapaṭhite api na parisaṅkhyāte ācāryeṇa | sautrāmaṇyāṃ tu prathamasya paśoryā dvitīyā āprī, tasyāmekasyānyeva ca narāśaṃsatanūnapātau-“narāśaṃsaḥ prati śūro 'mimāṃstanūnapāda prati yajñasya dhāma ( ya0 vā0 saṃ0 20, 37 )”-iti | tatra narāśaṃsayājināṃ vasiṣṭhaprabhṛtīnāṃ yāge nipātavat tanūnapātpadamarthakam, pādapūraṇamātreṇopakāraṃ mantre karoti, tathā tanūnapādyājināṃ narāśaṃsapadam | eṣa eva anyatrāpyevaṃvaiidhe devatāāyade prayogādanyathābhāvini devatā padānāṃ nipātakalpaḥ | tadyathā-aśvahaviṣima aśvapratigrahaprāyaścitte “yadadya sūra”-iti sauryamitrāvaruṇānāṃ yājyānuvākye, tayoḥ mitrāryamṇoryāni liṅgāni tāni nipātavadbhavanti | tathā “pra citramarkaṃ gṛ̍ṇate tu̱rāya”-iti, atra sambodhanāntamapyagnipadaṃ naipātikam, kevalaṃ mārute haviṣi cāturmāsyeṣu vaiśvadevaprayoge punaḥ tadevārthavat “āgnimārutīṃ pṛśnimālabheta vṛṣṭikāmaḥ”-ityatra ṣaḍuccaprayoge | eaiṣa eva devatāpadavicāraḥ ||
yasmin pakṣe sarve āgneyāḥ prayājāḥ-“pra̱yā̱jān me̍ anu̱yā̱jāṃśca̱ keva̍lān ( ṛ0 saṃ0 8, 1, 11, 3-4 )”-iti mantradarśanāt, tasmin pakṣe 'tisrode̱vīḥ'-ityatra 'bhāratī dyusthānā' 'madhyasthānā sarasvatī' 'pṛthivīsthānā iḷā'-iti ca taddevatātrayaṃ druvyatisamādhānam | sthānāntaratāpakṣityutyā cāgnireva etā devatā iti pratisamādhānam | sautrāmaṇyāṃ tūttame paśau “sami̍ddho a̱gniḥ sami̱dhā susami̍ddho vare̍ṇyaḥ”ityetāḥ “āpriyaḥ (ya0 vā0 saṃ0 21, 12-22 )” | tāsu tanūnapādevaikaḥ-
“tanūnapācchucivrataḥ”—iti(13),nāstyeva narāśaṃsaḥ | tatra narāśaṃsayājināṃ sautrāmaṇīprayoge kathaṃ prayogaḥ ?—kiṃ tanūnapācchucivrata ityetadeva prayujyatām,—utānyataḥ kutaścidāprīsūktādāhriyatāṃ narāśaṃsa iti ? nyāyavido medhāvinaḥ samanugaṃsyante viśeṣamiti |
22 |
iti ṛjvarthāyāṃ niruktavṛttau jambū mārgāśramavāsina ācāryabhagavad durgasya kṛtāvaṣṭamo [ trayodaśo ] 'dhyāyaḥ samāptaḥ |

Linked texts (1)