Yāska's Nirukta 244
Niruktavṛtti 244
- Language
- Sanskrit
244.1
"hiraṇyagarbhaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 3 va0 1 | 10, 10, 9 sū0 1 )"-iti | hiraṇyagarbhasyaivārṣam | sarvātmakatvāttadārṣatve'pi mantrasya prathamapuruṣayogaḥ avipratiṣiddhaḥ, athavā-parasya brahmaṇo yā hiraṇyagarbhāvasthā pratikalpamāvirbhāvatirobhāvadharmiṇī buddhipūrvikā nityā, tasyāṃ ca nityo mantro vivakṣitābhidhānābhidhātṛka āśrayamātreṇābhidhātāramupādāya pravarttamāno'nuvaktauyavivakṣitaḥ puruṣayogaḥ, kṛtakatve hi niyamata evottamapuruṣayogo mantrasyābhaviṣyat | "bhūtasya" asya utpannasya sthāvarajaṅgamasya jagataḥ "hiraṇyagarbhaḥ" eva "agre" "samavarttata" samabhavat udapadyata | tamutpannamanvidaṃ sarvamutpede | sa ca punaragre jātaḥ san tasya paścādbhūtasya "ekaḥ" asapatnaḥ advitīyaḥ "patiḥ" pātā rakṣitā īśvaraḥ svatantraḥ "āsīt" | katham ? iti, "sa dādhāra" yataḥ patiḥ, ataḥ sa eva dādhāra, sa eva dhārayati, adyatve'pi | kim ? iti "pṛthivīm uta dyām"| pṛthivīm antarikṣam, api ca dyāṃ dyulokam | api ca "imāṃ" bhūmim, antaramanupraviṣṭo bahiśca vapuryupakāreṇa | yo'yamevaṃ bhavati atimahānubhāvaḥ kaḥ, tasmāt asmai "kasmai" kāya "devāya" "haviṣā vidhema" havirdadmaḥ | athavā-anena carukṣaṇena ājya lakṣaṇena vā "haviṣā" taṃ vayaṃ paricarema || "vidhatirdānakarmā"-iti| tasmāddhaviḥśabdanatireva jyāyasī | śatakṛṣṇalasya puro'nuvākyā | ādhāraśca prājāpatye paśāvanena mantreṇa || atha "hiraṇyagarbhaḥ" kasmāt ? sa hi "hiraṇmayaḥ" vijñānamayaḥ "garbhaḥ" sarvabhūtānāṃ tatkṛtatvādantaḥprakāśasya | hira-
ṇyamayaścāsau garbhaśceti samānādhikaraṇaḥ | “hiraṇyamayaḥ garbhaḥ asya iti vā” śarīrendriyamanobuddhibhāvenaitamapekṣya paramātmānaṃ ca vijñānaprakāśamātrasatattvaṃ sarvaviśeṣahāritvāddhiraṇyagarbhamapekṣya tatprakṛtitvaṃ ca kṣetrajñasyāpekṣya so'sya hiraṇmayo hiraṇyaprakṛtigarbha iti hiraṇyagarbhaḥ || atha “garbhaḥ” kasmāt ? “gṛbheḥ” dhātoḥ gṛṇātyarthe varttamānasya, sarvasya stutyo hi garbhaḥ || “giratyanarthān iti vā” sarvānanarthānasau girati nāśayati || atha punarayaṃ strīgarbhaḥ kasmāt ? ityata āha- “yadā hi strī guṇān gṛhṇāti, guṇāścāsyā gṛhyante, atha garbho bhavati” | hyavayavaḥ strī=raktam, tat yadā asau puruṣāt śukrāvasthān guṇān gṛhṇāti ātmānaṃ sampṛṇakti asthisnāyumajjānaḥ guṇāścāsyāḥ raktāvasthāḥ tvaṅmāṃsaśoṇitāni pauruṣeṇa śukreṇa gṛhyante | tathaivamitaretarakośagrahaṇavyatiṣaṅge raktaśukrayoḥ strīgarbho bhavati | athavā-yadā hi strī guṇān gṛhṇāti puruṣasya premṇā, guṇāścāsyāḥ premṇā puruṣeṇa gṛhyante, taditaretarānurāgāt pramodaḥ | pramuditayoḥ samparkāt garbhagrahaṇaṃ ca | tadevaṃ garbhagrahaṇahetuko'yamiti prahergarbhaḥ |
10|
23|
244.2
“kaḥ ( 14 )”-iti vaktavyam | sa punareṣa mahānātmā, sarvātmā prāṇabuddhisatatvaḥ | udāhariṣyati ca “athainaṃ mahāntamātmānam”-ityadhikṛtya-“ka īṣate tujyat ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 8, 2 )”-iti | sa kathaṃ madhyamo bhavati ? bhavati hi tasmin sūkte “āpo̍ ha̱ yad bṛ̍ha̱tīrviśva̱māya̱n garbha̱ṃ dadhā̍nāḥ ( ṛ0 saṃ 8, 7, 4, 2 )”-iti | vijñāyate ca “prajāpatirvai kaḥ”-iti, prajāpatiśca madhyamaḥ | tathā ca maṃtravarṇo bhavati rājño'bhiṣekamadhikṛtyāśvamedhe-“prajāpa̍tiścarati̱ garbhe̍ a̱ntaḥ”-iti saptānāṃ prathamā, tayopaviṣṭadabhiṣekasya juhuyāditi | tasmād bhavati madhyamaḥ || sa kasmāt “kaḥ” ? “kamanaḥ vā” kāmināṃ kāmyeṣvartheṣu sādhanam| “kramaṇo vā” kramaṇasādhanam, svayameva vā krāmati | “sukhaḥ vā” kāmameva vā, kaḥ sukha ityarthaḥ |
10 |
22 |
“tasya eṣā bhavati”-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit