Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 246.2

Niruktavṛtti 246.2

Language
Sanskrit

246.2

yathā ceyamātmagativācikā ṛk, “tatra” etasminnarthe “itihāsamācakṣate” ātmavidaḥ | itivṛttaṃ parakṛtyarthavādarūpeṇa | yaḥ kaścit ādhyātmika ādhidaivika ādhibhautiko vārtha ākhyāyate diṣṭoditārthāvabhāsanārthaṃ sa itihāsa ityucyate | sa punarayamitihāsaḥ sarvaprakāro hi nityamavivakṣitasvārthaḥ, tadarthapratipattṝṇāmupadeśaparatvāt | “viśvakarmā ha bhauvanaḥ” yathoditamidaṃ vaidikaṃ karma sambandhadarśanena yaḥ sarvaṃ karoti, sarvātmakatvāt sarvasya vaiśvakarmaṇīmavasthāmātmanyunnītha sa yajamāno viśvakarmā bhuvanānāṃ bhūtānāmātmani hotā bhūteṣu cātmānam | tathāhi vijñāyate-“hantāhaṃ bhūteṣvātmānaṃ juhvāni bhūtāni cotmani” iti | tathā ca viduṣo darśanakṛtaḥ sarvamedhasampatsarvakarmasu | vijñāyate hyagnihotramadhikṛtya-“sa yat sāyaṃ juhotyagnimeva tadanena sarveṇāditye juhotyagnimevedaṃ sarvamanu sarvaṃ tadyathā'nena sakṛt sarvaṃ teneṣṭvā lokaṃ jayeta, tāvaduha prātarāhutyā lokaṃ jayate, yasyaite āhutī na baddhaṃ yāvajjīvamāpnoti, sa hi bahūni ca na baddhāni, etayordevatayoranyatarāmanva”-iti | na baddhamityanantamucyate | tadeva yasmin kasmiṃścinmedhe karmaṇi agnihotrādau sarvaḥ sarveṇa sarvasmin sarvasyai sarvārthaṃ hutvātmānaṃ sarvamevaṃ bhavatīti samāsārthaḥ | sa eṣaḥ sarvasya viduṣaḥ sarvaḥ sarvahut yajñaḥ sarvabhāvāya sampadyate darśanataḥ, yo hītaraḥ sarvamedho nirūḍhasañjño'hīnaḥ | tadyathā-trīṇyāśvamedhikāni, pañca pauruṣamedhikāni, vājapeyāptoryāmau ceti, tatra “sa ātmānamapi antato juhavāñcakāra”-iti | sa etadātmahomasya vidhānānnopapadyate, darśanatastu sarvamupapadyate | sarvabhūtāni viśeṣān sāmānyātmani juhāva paśyan, sāmānyaṃ cātmānaṃ viśeṣe juhāva
paśyan, sarvakarmasu svayamevāyamātmayājītyucyate | yamadhikṛtya pṛṣṭaṃ tadāhurātmayājī śreyān devayājīti | yathā caitadevamadhidaivavida ātmavit śreyān |
10 |
26 |

Linked texts (1)