Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 307

Niruktavṛtti 307

Language
Sanskrit

307.1

"pāvīravī tanyatu0 (ṛ0 saṃ0 8, 2, 11, 3 ) " - iti | vasukarṇasyārṣam | vaiśvadeve śastre viniyogaḥ || "paviḥ śalyo bhavati"| kasmāt ? "yad" "vipunāti" vidārayati "kāyam" tena śalyenaṃ "tadvat pavīramāyudham"| ro matvarthe | tena śalyavatā āyudhena "tadvānindraḥ pavīravān" || yathā caitadevaṃ tathaiṣa nigamaḥ- "atitasthau pavīravān"-iti | "yo janā̍n mahi̱ṣāṃ ī̍vāti̱ ta̱sthau pa̍vīra̱vān | u̱vārpa̍vīravā̱n yu̱dhā || ( ṛ0 saṃ0 8, 1, 24, 3 ) "-iti | viprabandhorārṣam || 'yaḥ' indraḥ 'mahiṣān' atimahato'pyasurajanān 'yudhā' yuddhena "ati" atītya "tasthau" tiṣṭhati "pavīravān" āyudhavān | api ca 'apavāravān' anāyudha ityarthaḥ | sāyudho nirāyudhaśca nityamasurajanān mahato'pi atitiṣṭhati yaḥ, sa idaṃ nāmāsmākaṃ karotviti || "taddevatā vāk pāvīravī" sa indro yasyā mādhyamiqāyā vāco devatā, saindrī vāk pāvīravī, "tanyatuḥ" "tanitrī" tanayitrī "vāco'nyasyāḥ" | tadyuktaṃ-"tāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadanti" | sā ca "divyā vāk" "ajaścaikapāt divo dhāra-
yitā” | etadatra dyusthānatvam ajasyaikapadaḥ | “sindhuśca” nadaḥ, “āpaśca” samu driyāḥ, “viśve devāḥ” “sarve ca devāḥ” “śṛṇavan” “śṛṇvantu” “imāni vacanāni” stutilakṣaṇāni | kiṃ vacanānyeva ? na, kiṃ tarhi ? “saha dhībhiḥ” “karmabhiḥ” havirdānayuktaiḥ sahitāni | “sarasvatī” “ca” śṛṇotu “purandhyā” “saha” bahudhātryā, mādhyamikayā vācā-ityetadāśāsmahe || nirvacanasyāsyāmṛcyuttare pāde samyak pāṭho'nveṣyaḥ |
12 |
30 |

307.2

“aja ekapāt (18)”—iti vaktavyam | sa punaḥ ayamādityaḥ nityam, “ajanaḥ” gamanaḥ “ekaḥ” ca “pādaḥ” brahmaṇaḥ || vijñāyate hi—“agniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pādaḥ” iti | “ekena pādena pātīti vā” | sarvamidaṃ jagat ekenāṃśenānupraviśya pāti rakṣati svāpakāle prāṇātmanā'nnaṃ pacannajanaścetyaja ekapāt | “ekena pādena pibatīti vā” | ekenāṃśenodakaṃ sarvasmājjagataḥ pivatyajanaścetyaja ekapāt || atha “vā” ajano gamanaḥ, “eko'sya pāda iti” aja ekapāt | jīvabhūto'sya kṛtsne jagati ekaḥ pādo'nupraviṣṭaḥ | nigamo'pi hi bhavatyevāsminnarthe— “ekaṃ pādaṃ notkhiṃdati saliilāddhaṃsa uccaran | sa cettamuddharedaṅga na mṛtyurnārmamṛtaṃ bhavet” || “ekam” ātmanaḥ “pādam” aṃśaṃ “notkhidati” noddharati iti ādityo ‘haṃsaḥ’ mahatastamaso bādhvano vā hantā | kutaḥ punarnotkhidati ? ‘saliilāt’ sanmātre brahmaṇi līnādetasmājjagataḥ, ‘uccaran’ ahanyahani udayannityarthaḥ | ‘sa cet’ ‘taṃ’ jīvabhūtamātmanaḥ pādametasmāt jagataḥ ‘uddharet’ tatastaduddharaṇasamakālameva ‘aṅga’ kṣipraṃ ‘na mṛtyurnārmṛtaṃ bhavet’—sarvvamidamavyapadeśyaṃ saidaiva syādityarthaḥ |
12|
29|
“tasya eṣa nipāto bhavati” sādhāraṇyena “vaiśvadevyāmṛci”—||

Linked texts (1)