Yāska's Nirukta 319
Niruktavṛtti 319
- Language
- Sanskrit
Contents
- 319.14 — 6 parts
319.9
na taṃ vidyayā viduṣo yamevaṃ vidvāṃso vadantyakṣaraṃ brahmaṇaspatimanyadyuṣmākamantaramanyadeṣāmantaraṃ babhūveti nīhāreṇa prāvṛtāstamasā jalpyā cāsutṛpa ukthaśāsaḥ prāṇaṃ sūrya yatpathagāminaścarantyavidvāṃsaḥ kṣetrajñamanupravadantyathāho vidvāṃsaḥ kṣetrajño'nukalpate tasya tapasā sahāpramādametyathābhavyo bhavati tenāsantatamicchettena sakhyamicchedèṣa hi sakhā śreṣṭhaḥ sañjānāti bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi | jñātā kasmājjñāyateḥ, sakhā kasmāt sakhyateḥ, saha bhūtendriyaiḥ śerate mahābhūtāni sendriyāṇi, prajñayā karma kārayatīti vā, tasya yadāpaḥ pratiṣṭhāśīlamupaśama ātmā brahmati sa brahmabhūto bhavati sākṣimātro vyavatiṣṭhate'bandho jñānakṛtaḥ |
319.14.1
sa yadyanurudhyate tadbhavati, yadi dharmo'nurudhyate taddevo bhavati, yadi jñānamanurudhyate tadamṛto bhavati, yadi kāmamanurudhyate saṃcyavata imāṃ yoniṃ sandadhyāt, tadidamatra mataṃ śleṣmā retasaḥ sambhavati, śleṣmaṇo rasaḥ, rasācchoṇitam, śoṇitānmāṃsam, māṃsānmedaḥ, medasaḥ snāvā, snāvno'sthīni, asthibhyo majjā, majjāto retaḥ, tadidaṃ yonau retaḥ siktaṃ puruṣaḥ sambhavati | śukrātireke pumān bhavati, śoṇitātireke strī bhavati, dvābhyāṃ samena napuṃsako bhavati, śukreṇa bhinnena yamo bhavati, śukraśoṇitasaṃyogānmātṛpitṛsaṃyogācca tat kathamidaṃ śarīraṃ paraṃ saṃyamyate, saumyo bhavatyekarātroṣitaṃ kalalaṃ bhavati, pañcarātrād budbudāḥ, saptarātrāt peśī, dvisaptarātrādarbudaḥ, pañcaviṃśatirātraḥ svasthito ghano bhavati, māsamātrātkaṭhino bhavati, dvimāsābhyantare śiraḥ sampadyate, māsatrayeṇa grīvāṭhyādeśaḥ, somaḥ pavate janayitā matīnāṃ janayitā divo janayitā pṛthivyā janayitāgnerjanayitā sūryasya janayitendrasya janayitota viṣṇoḥ somaḥ pavate somaḥ sūryaḥ prasavanājja-
319.14.2
karmaṇāmādityaraśmīnāṃ, somaḥ pavitramatyeti rebhannityeṣa hi pavitraṃ raśmīnāmatyeti stūyamāna eṣa evaitat sarvamakṣaramityadhidaivatam || adhyātmaṃ-brahmā devānāmityayamapi brahmā bhavati devānāṃ devanakarmaṇāmindriyāṇāṃ, padavīḥ kavīnāmityayamapi padaṃ vetti kavīnāṃ kavīyamānānāmindriyāṇām, ṛṣiviprāṇāmityayamapyṛṣiṇo bhavati viprāṇāṃ vyāpanakarmaṇāmindriyāṇāṃ, mahiṣo mṛgāṇāmityayamapi mahān bhavati mṛgāṇāṃ mārgaṇakarmaṇāmindriyāṇāṃ, śyeno gṛdhrāṇāmiti śyena ātmā bhavati śyāyaterjñānakarmaṇo gṛdhrāṇīndriyāṇi gṛdhyaterjñānakarmaṇo yata etasmiṃstiṣṭhati, svadhitirvanānāmityayamapi svayaṃ karmāṇyatmani dhatte vanānāṃ vananakarmaṇāmindriyāṇāṃ, somaḥ pavitramatyeti rebhannityayamapi pavitramityetat stūyamāno'yamevaitat sarvamanubhavatyātmagatimācaṣṭe | 13 || oṃ vahnirādityo bhavati sa tisro vācaḥ prerayatyṛco eta eva somaṃ gāvo dhenavo raśmayo vāvaśyamānāḥ kāmayamānā ādityaṃ yantyevameva somaṃ viprā raśmayo matibhiḥ pṛcchamānāḥ kāmayamānā ādityaṃ yantyevameva somaḥ sutaḥ pūyate ajyamāna etamevārkāśca triṣṭubhaśca sannavante tata etasminnāditya ekaṃ bhavantītyadhidaivatam || athādhyātmam-eta eva somaṃ gāvo dhenava indriyāṇi vāvaśyamānāni kāmayamānānyatmānaṃ yantyevameva somaṃ viprā indriyāṇi matibhiḥ pṛcchamānāni kāmayamānānyātmānaṃ yantyevameva somaḥ sutaḥ pūyate ajyamāna imamevātmā ca sapta ṛṣayaśca sannavante tānīmānye tasminnātmanyekaṃ bhavantītyātmagatimācaṣṭe |
319.14.3
atyakramīt samudra ādityaḥ parame vyavane varṣakarmaṇā janayan prajā bhuvanasya rājā sarvasya rājā vṛṣā pavitre adhi sāno avye bṛhat somo vāvṛdhe suvāna indurityadhidaivatam || athādhyātmam-atyakramīt samudra ātmā parame vyavane jñānakarmaṇā janayan prajā bhuvanasya rājā sarvasya rājā vṛṣā pavitre adhi sāno avye bṛhata somo vāvṛdhe suvāna indurityātmagatimācaṣṭe | 16 || oṃ mahattat somo mahiṣaścakārāpāṃ yadgarbho'vṛṇīta devānāmādhipatyamadadhādindre pavamāna ojo'janayatsūrye jyotirindurāditya indurātmā | 17 || oṃ vidhuṃ vidhamanaśīlaṃ dadrāṇaṃ damanaśīlaṃ yuvānaṃ candramasaṃ palita ādityo girati sadyo mriyate sa divā samuditetyadhidaivatam || “striyaḥ satīstām̐ u me puṃsa āhuḥ paśyadakṣaṇvāntra vi ceta- striya evaitāḥ śabdasparśarūparasagandhahāriṇyastā amuṃ puṃśabdena nirāhāraḥ prāṇa iti paśyan kaṣṭānna vijānātyandhaḥ kaviryaḥ putraḥ sa imā jānāti, yaḥ sa imā jānāti sa pituṣpitāsadityātmagatimācaṣṭe | 20 || ❀ saptaitānādityaraśmīnayamādityo girati madhyasthānorddhaśabdo [ yato ] yānyasmiṃstiṣṭhanti tāni dhītibhiśca manasā ca vipaśyanti paribhuvaḥ paribhavanti sarvāṇi karmāṇi varṣakarmaṇetyadhidaivatam || athādhyātmaṃ-saptemānīndriyāṇyayamātmā girati madhyasthānorddha śabdo [ yato ] yānyasmiṃstiṣṭhanti tāni dhītibhiśca manasā ca vipaśyanti paribhuvaḥ paribhavanti sarvāṇīndriyāṇi jñānakarmaṇetyātmagatimācaṣṭe | 21 || ❀
319.14.4
apāñcayati prāñcayati svadhayā gṛhīto'martya ādityo martyena candramamā saha tau śaśvadgāminau viśvagāminau bahugāminau vā paśyantyādityaṃ na candramasamityadhidaivatam || athādhyātmam-apāñcayati prāñcayati svadhayā gṛhīto'martya ātmā martyena manasā saha tau śaśvadgāminau viśvagāminau bahugāminau vā paśyatyātmānaṃ na mana ityātmagatimācaṣṭe | 23 || oṃ tadbhavati bhūteṣu bhuvaneṣu jyeṣṭhamādityaṃ yato jajña ugrastveṣanṛmṇo dīptinṛmṇaḥ sadyo jajñāno niriṇāti śatrūniti niriṇātiḥ prītikarmā dīptikarmā vānumadanti yaṃ viśva ūmā ityadhidaivatam || . ka ādityaṃ pūjayati haviṣā ca ghṛtena ca srucā yajātā ṛtubhirdhruvebhiriti kasmai devā āvahānāśu homārthān ko maṃsate vītihotraḥ sudevaḥ kalyāṇadeva ityadhidaivatam || athādhyātmaṃ-ka ātmānaṃ pūjayati haviṣā ca ghṛtena ca srucā yajātā ṛtubhirdhruvebhiriti kasmai devā āvahānāśu homārthān ko maṃsate vītihotraḥ suprajñaḥ kalyāṇaprajña ityātmagatimācaṣṭe | 27 || ❊ tvamaṅga praśaṃsīrdevaḥ śaviṣṭha martya na tvadanyo'sti maghavan pātā vā, pālayitā vā, jetā vā, sukhayitā vā, indra bravīmi te vaca iti stutisaṃyuktam | 28 || ❊ haṃsa iti haṃsāḥ sūryaraśmayaḥ paramātmā paraṃ jyotiḥ pṛthivī vyāpteti vyāptaṃ sarvaṃ vyāptaṃ vṛnanakarmaṇānabhyāsenādityamaṇḍaleneti tyayatīti loke tyayatīti haṃsaya-
319.14.5
ngacchatīti haṃsāḥ paramahaṃsāḥ paramātmā sūryaraśmibhiḥ prabhūta gabhīra basatīti tribhirvasatīti vā raśmirvasatīti vā vahnirvasatīti vā suvarṇaretāḥ pūṣā garbhā ribheti ribhantā vanakuṭilāni kuṭantā ribhantāntarikṣā caratpathāntarikṣā caraditi divi bhuvi gamanaṃ vā subhānuḥ suprabhūto hotādityasya gatā bhavantyatithirduroṇasat sarve duroṇasad dravaṃ sarve rasā dikarṣayati raśmirvikarṣayati vahnirvikarṣayati vananaṃ bhavatyaśvagojā adrigojā dharitrīgojāḥ sarve gojā ṛtajā bahuśabdā bhavanti nigamo nigamavyati bhavatyuṣe nirvacanāya | 29 || oṃ dvau dvau pratiṣṭhitau sukṛtau dharmakarttārau duṣkṛtaṃ pāpaṃ parisārakamityācakṣate | suparṇā sayujā sakhāyetyātmānaṃ durātmānaṃ paramātmānaṃ pratyuttiṣṭhati śarīra eva tajjāyate vṛkṣaṃ rakṣa śarīraṃ vṛkṣaṃ pakṣau pratiṣṭhāpayati tayoranyadbhuktvāñcanamanśnannanyāṃ sarūpatāṃ salokatāmaśrute ya evaṃ vidvānanaśnannanyo abhicākaśītītyātmagatimācaṣṭe | 30|| oṃ āgamiṣyanti śakro devatāstāstribhistīrthaibhiḥ śakrapratarairīḷitebhistribhistīrthairyajñamimaṃ no yajñabhāgadheyamagnīṣomabhāgāvindro juṣasva tṛptāmevaṃ mātulayogakanyā bhāgaṃ sartukeva sā yā devatāstāstatsthāne śakraṃ nidarśanam | 31 || vipraṃ viprāso'vase vidurveda vindaterveiditavyaṃ vimalaśarīreṇa vāyunā viprastu hṛtpadmanilayasthitamakārasaṃhitamukāraṃ pūrayenmakāranilayaṃ gataṃ vipraṃ prāṇeṣu bindusiktaṃ vikasitaṃ vahnitejaḥprabhaṃ kanakapadmeṣvamṛtaśarīramamṛtajātasthitamamṛtavācāmṛtamukhe vadanti | 'a̱gniṃ gī̱rbhirha̍vāmahe' | agniṃ sambodhayedagniḥ sarvā devatā iti |
319.14.6
32 || tasyottarā bhūyase nirvacanāya - || jātavedasa iti jātamidaṃ sarvaṃ sacarācaraṃ sthityutpattipralayanyāyenācchādya sunavāma somamiti prasavenābhiṣavāya somaṃ rājānamamṛtamarātīyato yajñārthamiti smo niścaye nidahāti dahati bhasmīkaroti somo dadadityarthaḥ | sa naḥ parṣadati durgāṇi durgamanāni sthānāni nāveva sindhuṃ-ya-
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit