Yāska's Nirukta 14.6
Nirukta 14.6
- Language
- Sanskrit
14.6
sa yady anurudhyate tad bhavati/
yadi dharmas anurudhyate tad devo bhavati/
yadi jñānam anurudhyate tad amṛto bhavati/
yadi kāmam anurudhyate sañcyavate/
imām yonim saṃdadhyāt/
tad idam atra matam/
ślesmā retasaḥ sambhavati/
ślesmano rasah/
rasāt śonitam,.śonitāt māṃsam,.māṃsāt medas,.medasaḥ snāvā,.snāvan5.asthīny asthibhyo majjā,.majjātas retas1/
tad idam yoni7.retas1.siktam puruṣaḥ sambhavati/
śukra atireke pumān bhavati,.śonita atireke strī bhavati/
dvābhyām samena napuṃsako bhavati/
śukrena bhinnena yamo bhavati/
śukra śonita samyogāt mātṛ pitṛ samyogāt ca/
tat katham idam śarīram param samyamyate/
saumyo bhavati/
eka rātra usitam kalalam bhavati/
pañca rātrād budbudāh/
sapta rātrāt peśin1/
dvisapta rātrād arubudah/
pañcaviṃśati rātra svasthito ghano bhavati/
māsa mātrāt kathino bhavati/
dvimāsa abhyantare śiras1.sampadyate/
māsa trayena grīvā vyādeśas,.māsa catuskena tvac vyādeśah/
pañcame māse nakha roma vyādeśah/
sasthe mukha nāsika akṣi/
śrotraṃś ca sambhavati/
saptame calana samarthas bhavaty astame buddhi3.adhyavasyati/
navame sarva aṅga sampūrṇo bhavati/
``mṛtaś ca aham punar jāto jātaś ca aham punar mṛtah/
nānā yoni sahasrāni mayā usitāni yāni vai/
``āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānā vidhāḥ stanāh/
mātāp vividhā dṛṣṭāḥ pitāp suhṛdas tathā/
``avān mukhaḥ pīdyamāno jantuś ca eva samanvitah/
sāṃkhyam yogam samabhyasyet puruṣam vā pañcaviṃśakam/''.iti/
tataś ca daśame māse prajāyate/
jātaś ca vāyunā spṛṣṭo na smarati janma marana2d/
ante ca śubha aśubham karma etat śarīrasya prāmānyam/
Commentaries (4)
- Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktavṛtti — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktaṭīkā — Skandasvāmin & Maheśvara, Sanskrit
- Niruktavivaraṇa — Maheśvaratīrtha, Sanskrit
Linked texts (2)
- A Vedic Concordance — Maurice Bloomfield, English
- Ṛjvarthā — Durga or Durgācārya, Sanskrit