Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 34

Niruktavṛtti 34

Language
Sanskrit

34.1

daśāvanibhya iti | "avanayaḥ" ityevamādīni nayādināmabhiḥ sandihyante, tadarthamidamudāhriyate | triṣṭubeṣā | arbudasya kādraveyasya sarpasyārṣam | grāvastutau viniyuktā || daśabhiravanibhiḥ ye upacaryante grāvāṇaḥ, somābhiṣavakarmaṇi pravṛtte, te daśa avanayaḥ, tebhyaḥ "daśāvanibhyaḥ" he ṛtvijaḥ ! yūyamapi "arcata" stutīḥ proccārayatetyarthaḥ | evameva daśabhiḥ kakṣyābhirye upacaryyante, te daśakakṣyāḥ, tebhyaḥ "daśakakṣyebhyaḥ" arcata | daśabhiryoktraiḥ ye upacaryyante, te daśayoktrāḥ, tebhyaḥ "daśayoktrebhyaḥ" arcata | daśabhiryojanaiḥ ye upacaryante, te daśayojanāḥ, tebhyaḥ "daśayojanebhyaḥ" arcata | daśabhirabhīśubhirye upacaryyante, te daśābhīśavaḥ, tebhyaḥ "daśābhiśubhyaḥ" arcata | "ajarebhyaḥ" ajaraṇadharmabhyaḥ arcata | "daśa dhuraḥ" ya ete grāvāṇaḥ tebhyaḥ arcata | daśabhirdaśabhiraṅgulībhirya ete yuktā vahanti grāvāṇaḥ, tebhya ebhyaḥ "daśa yuktā vahadbhyaḥ" arcata || iti samastārthaḥ || athaikapadaniruktam-| "avanayo'ṅgulayo bhavanti" tā hi "avanti karmāṇi" rakṣanti bhakṣayanti vā kṣipantītyarthaḥ | "kakṣyāḥ" apyaṅgulaya eva, tā hi "prakāśaya nti karmāṇi" prakaṭīkurvantītyarthaḥ || "yoktrāṇi" -- ityetat padaṃ "yojanāni iti"
anena padena “vyākhyātam” yojanānītyetat nigadasiddhameva || “abhīśavaḥ” api aṅgulaya eva, tā hi “abhyaśnuvate karmāṇi”vyāpnuvantītyarthaḥ||anekairnāmabhiraṅgulaya evoktāḥ anekakriyāśaktyupapradarśanāya | ete grāvāṇa evamanekakriyāyoginībhiraṅgulībhirgṛhītāstadarthamarcateti || “dhūḥ dhūrvateḥ vadhakarmaṇaḥ” dhvarati dhūrvatīti vadhakarmasu paṭhitam |
3 |
9 |

34.2

“iyamapītarā dhūḥ”anaḍuhādisambandhinī | “etasmādeva” dhātoḥ vadhakarmaṇaḥ | sāpi ‘vihanti vaham” anaḍuho'śvasya vā | “dhārayatervā” sā hi dhārayatyaśvamanaḍuāhaṃ vā |
9 |

34.3

“kāntikarmāṇa uttare dhātavo'ṣṭādaśa” | sa khalvayaṃ puruṣo vyākhyātaḥ sabāhuḥ sāṅgulaḥ, taṃ khalu kāma eva prathamamāviveśeti uttare kāntyarthā ityarthaḥ | yadapi hyakāntaṃ bhavati, tadapyaṅgulībhireva kāntaṃ kriyata ityato'ṅgulināmabhyaḥ ‘uttare kāntikarmāṇaḥ’ samāmnātāḥ || kiyantaḥ punaste ? iti | aṣṭādaśa aṣṭau ca daśa ca aṣṭādaśa 18|| katame punaste ? iti | “vaśmi, uśmasi, veti”-ityevamādayaḥ |
9 |

34.4

“annanāmānyuttarāṇi aṣṭāviṃśatiḥ” | annasya nāmāni annanāmāni uttarāṇi prakṛtebhyaḥ kāntikarmabhyaḥ | annameva hi kāntaṃ sarvabhāvebhyo bhavatīti kāntikarmabhya uttarāṇi annanāmāni || kiyanti punastāni ? aṣṭāviṃśatiḥ aṣṭau ca viṃśatiśca aṣṭāviṃśatiḥ 28 || katamāni punastāni ? “andhaḥ, vājaḥ, pājaḥ, payaḥ”--ityevamādīni | andha ityagaṃ nirvakṣyati | vājapritavya pūjayitavyam etad bhojanāyopasthitaṃ bhavatīti vājaḥ | pīyata iti pājaḥ | payaḥ pānādeva |
9 |

34.5

āha--“annaṃ kasmāt” ucyate-“ā” ābhimukhyena hyetat “nataṃ” prahvībhūtaṃ bhavati bhojanāya bhūtānām || “attervā” ‘adyate'tti ca bhūtāni, tasmādannaṃ taducyate’ ityuktam |
9 |

Linked texts (1)