Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 4

Niruktavṛtti 4

Language
Sanskrit

4.1

āha- etebhyo bhāvavikārebhyaḥ kimanye'pi vyatiriktāḥ santi bhāvavikārāḥ, na vā ? iti | ucyate--" ato'nye bhāvavikārā eteṣāmeva vikārā bhavantīti ha smāha " ! ato bhāvavikāraṣaṭkādye'nyatvena bhāvavikārāḥ lakṣyante, na te pṛthakpṛthagatyantabhinnā santi | kintarhi ?, eteṣāmeva vikārā bhavanti | tadyathā--janiśabdavācyo bhāvavikāro'nekaprabhedabhinno'nekaparyyāyaśabdavacano niṣpadyate'bhivyajyate, uttiṣṭhatītyevamādyupekṣitavyam | tathā astiśabdavācyo'nekaprabhedabhinno'nekaparyyāyavacanaśca asti, vidyate, bhavatītyevamādi | tathā vipariṇamatiśabdavācyo vipariṇamate, jīryyati, bhāvāntaramāpadyata ityevamādi | tathā varddhatiśabdavācyo varddhate, puṣyati, upacīyate, arthīyata ityevamādi | tathā apakṣīyatiśabdavācyo dhvaṃsyati, bhraśyatītyevamādi | tathā vinaśyatiśabdavācyo vinaśyati, mriyate, vilīyata ityevamādi | " iti ha smāha " | ka evamāha? ācāryoṃ vāṣṇyaryāṇarityanuvarttate |
3 |

4.2

"te yathāvacanamabhyūhitavyāḥ " | ta ete janyādiśabdavācyāḥ vikārāḥ, yathāvacanaṃ yo yasminvacane yathāvacanamavasthitāḥ santaḥ prakaraṇopapattibhyāṃ mantrārthanirdhāraṇaṃ prati abhyūhitavyāḥ vitarksaḥ prayujyamānā iti vākyaśeṣaḥ | sarva eva dhātavo bhāvavacanāsteṣāmihādhyayane prāpte śāstrātigauravabhayādetalakṣaṇamutsṛṣṭam | iha śāstre vyākhyāśailīya dṛśyā-uddeśo, nirdeśaḥ, pratinirdeśa iti || tatroddeśaḥ sūtrasthānīyaḥ | tadyathā-' ṣaḍ bhāvavikārāḥ ' iti || nirdeśo vṛttisthānīyaḥ | tadyathā--'jāyate'sti vipariṇamate' iti || pratinirdeśo vārttikasthānīyaḥ | tadyathā- 'jāyata iti pūrvabhāvasyādimācaṣṭe' iti | evaṃ sarvatra yathāsambhavaṃ yojyam |

4.3

sānuṣaṅgamuktaṃ nāmākhyātayorlakṣaṇaṃ, nāmnastu kiñcidavaśiṣyate, tadavasaraprāptamapi sadadhunā nocyate, padacatuṣṭvalakṣaṇapratijñāvyāghātabhayāt, uktvā padacatuṣṭvalakṣaṇaṃ caturthena pādena ( a. 1, khaṃ. 12 ) tadvakṣyāmaḥ .|| pratijñāprasaktamevādhunopasargalakṣaṇamucyate || āha-vakṣyati bhavānupasargalakṣaṇamidameva tāvaducyatām-kimime upasargā nāmākhyātavat padacatuṣṭrānniṣkṛṣya baddhāḥ sato'rthānāhuḥ ? | 'na' ityucyate-
| neti pratiṣedhe | niṣkṛṣya nāmākhyātamadhyāt, baddhāḥ padavākyarūpeṇa viracitāḥ santaḥ | ke punaste ? | 'upasargāḥ | ākhyātamupagṛhyārthaviśeṣamime tasyaiva sṛjantītyupasargāḥ ||
niścayena sato'rthānāhuḥ | sākṣānna teṣāmarthābhidhānaśaktirasti, pṛthagviracitānāmityabhiprāyaḥ || yathā varṇānāṃ padādapagatānāmarthābhidhānaśaktirnāsti, evameteṣāmapi nāmākhyātaviyoge'rthābhidhānaśaktirnāsti || ka evamāha?, śākaṭāyanaḥ | śakaṭasyāpatyaṃ naḍādipāṭhāt phak, śākaṭāyanaḥ |

4.4

āha-kathaṃ teṣāmarthavattveti ? | ucyate-
tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ | nāmākhyātayoreva yo'rthaḥ karma, tatraiva viśeṣaṃ kañcidupasaṃgṛhya dyotayanti | sa eṣa nāmākhyātayorevārthaviśeṣa upamargasaṃyoge sati vyajyate | yathā pradīpasaṃyoge dravyasya guṇaviśeṣo'bhivyajyamāno dravyāśraya eva bhavati, na pradīpāśrayaḥ ||

4.5

āha-konyathā bravīti yenaivamucyate ' śākaṭāyana evamāheti ' ? | śṛṇu--“
| uccāścāvacāśca uccāvacāḥ, bahuprakārā ityarthaḥ | eṣāmupasargapadānāṃmarthāḥ padārthā bhavanti viyuktānāmapi nāmākhyātābhyāmiti gārgyaḥ ācāryo ' manyate ' iti vākyaśeṣaḥ || ekaiko'pyeṣāṃ prādīnāṃ nāmākhyātaviyoge'pi anekārtha ityabhiprāyaḥ | tadyathā- 'pra-ityādikarmīdīṇāṃ bhṛśārthe ' ityabhidhāna śaktirastyevetyevamādyupalakṣitavyaṃ lakṣaṇaśāstre || yat punaretaduktam ' varṇavad ' iti, ' anabhyupagamādayukam ' na hyabhyupagatamasmābhiretad 'anarthakā varṇāḥ ' iti | sāmānyā hi varṇeṣvabhidhānaśaktirastyeva | yathā mṛdovayaveṣu sarvamṛnmayabhāṇḍārambhaśaktiḥ | sā tu padatvena samuditānāmarthaviśeṣe'vatiṣṭhate | yathā mṛdo'vayavānāṃ ghaṭe ghaṭārambhaśaktirabhivyajyate evam| tatra yaduktaṃ “varṇavadanarthakā upasargāḥ, nāmākhyātaviyogāt-” iti, etadayuktam | api ca-varṇairanarthakairābhyamāṇaṃ padamapyanarthakameva syāt | na hyaśukaistantubhirārabhyamāṇaḥ paṭaḥ śuklo bhavati | tataśca padairanarthakairābhyamāṇaṃ vākyamanarthakameva syāt | vākyaiścānarthakairārabdhaṃ śāstramapyanarthakameva syāt | tataścābhyudayaniḥśreyasārtho yo'yamabhyudyamaḥ svapratyayena viduṣāmayamanarthaka eva syāt | aniṣṭaṃ caitat | tasmādarthavanto varṇā ityupapannam || yat punaretaduktaṃ---' pradīpavadanarthakā upasargāḥ' iti | tatrocyate--pradīpo'pi svenārthena prakāśākhyenārthavāneva satyāpa cārthavattve prakāśyamarthamādhārabhūtaṃ pratyāyayan svāṃ prakāśanaśaktimabhivyanakti | evamupasargā arthavanto'pi santaḥ svārthābhidhānaśaktimanekaprakārāṃ vidyamānāmapi svārthābhidhānaśaktyādhārabhūte nāmākhyāte pratyāyya abhiv‍yañjayeyuḥ || tatra yadukam [ 'pradīpavadanarthakā upasargāḥ' iti, etadayuktam ]--' nāmākhyātayorevāsāvartha upasargasaṃyoge sati upajāyate' iti | tatra brūmaḥ--na hi loke yo yatra samartho bhavati, sa tatrānyamapekṣate | nāmākhyāte cārthaviśeṣaṃ pratyupasargasaṃyogamapekṣete | tasmādupapannamupasargasya kriyāviśeṣo'rthaḥ | kriyāsāmānyamātramākhyātasyeti |

4.6

tatra yaduktam ' anarthakāḥ pṛthagvasthitā upasargāḥ'--iti | tadayuktam | kutaḥ ? "tadya eṣu padārthaḥ prāhuārame tam" | tadetadupapannaṃ bharyāt--ya eṣūpasargeṣu svo'nekaprakāro'rtha iti prāhugeva tamime upasargāḥ padāviśeṣāḥ pṛthagapi santaḥ || kaḥ punarasāviti ?, ucyate - "nāmākhyātayorthavikaraṇam" | arthavikriyāmityarthaḥ | tasmādarthavanta eveti |

4.7

ucyatāṃ tarhi ka eṣāṃ kasminnarthāviśeṣe vartate ? | ucyate -ayaṃ tāvat--" ā ityarvāgarthe" | tathayā--'ā parvatāt' iti | arvāgiti gamyate | anekārthattve'pi satyupasargāṇāmekaiko'rtha udāharaṇatvenocyate'rthatattvaprakāśanārtham |

4.8

pra parā-ityetāvusargāvetasyaivāṅo'rthasya prātilomyamāhatuḥ | 'pragataḥ' 'parāgataḥ'|

4.9

abhītyābhimukhyam || abhītyābhimukhyam āha --'abhigataḥ' |

4.10

pratītyetasya prātilomyam || pratīti etasyaivābheḥ prātilomyam āha-' pratigataḥ ' iti |

4.11

ati su ityabhipūjitārthe || ati su-ityetāvabhipūjitārthe varttete-'atidhanaḥ' 'subrāhmaṇaḥ' iti 1 |

4.12

nirddurityetayoḥ prātilomyam || nirddurityetayoḥ prātilomyamāha--'nirdhanaḥ' 'durbrāhmaṇaḥ' iti ||' 1 |

4.13

nyaveti vinigrahārthīyau || nyaveti vinigrahārthīyau | 'nigṛhṇāti' 'avagṛhṇāti' iti |

4.14

udityetayoḥ prātilomyam | '"uditi" ayameka eva "etayoḥ" dvayoḥ "prātilomyam" āha--'udgṛhṇāti' iti |

4.15

"samityekībhāvam" samityekībhāvārthamāha 'saṃgṛhṇāti' iti |

4.16

"vyapetyetasya prātilomyam" āhatuḥ --'vigṛhṇāti' 'apagṛhṇāti' iti |

4.17

"anviti sādṛśyāparabhāvam" āha-'anurūpamasyedam' iti sādṛśyam | 'anugacchati' ityaparabhāvaḥ |

4.18

"apīti saṃsargam" āha --'sarpiṣo'pi syāt' 'madhuno'pi syāt'|

4.19

"upetyupajanam" upajanamādhikyam--'upajāyate' |

4.20

āha-‘parikṣāvati’ iti |

4.21

“ adhītyuparibhāvam ” āha–“ aiśvaryyaṃ vā ”| ‘adhitiṣṭhati’ ‘adhipatiḥ’ iti || āha-‘nāmākhyātayostu karmopasaṃgrahadyotakā bhavanti’ ityuktam| atra nāmnaḥ karmopasaṃyogadyotakā bhavantītyevaṃ na gṛhyate | “ upasargāḥ kriyāyoge ( pā0 1, 4, 59 )”-iti prasiddho hyupasargāṇāṃ kriyāpadena yogo na nāmnā | upasargā hi kriyāṅgatvenaiva nāmānyāskandantīti |