Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 53

Niruktavṛtti 53

Language
Sanskrit

53.2

"kurutana ( 8 )" iti | "anarthakā upajanā bhavanti" ya evārthaḥ kurutetyukte bhavati, sa eva kurutaneti, nātra nakārasyārtho'dhiko'sti | adhunā evamuktvā anyānyapi darśayati, - "karttanahantanayātaneti" || "śunaṃ suphālā vikṛ̍ṣantu bhūmiṃ śunaṃ kīnāśā̍ abhi̱yantu vāhaiḥ | śunā̍sīrā ha̱viṣā̱ tośa̍mānā su̱pippa̱lā oṣa̍dhīḥ karttanāsme || ( ya0 vā0 saṃ0 12, 69 )" iti || agnicayane kṣetrakarṣaṇe viniyuktā || triṣṭup | 'śunaṃ' 'suphālāḥ' sukhaṃ śobhanāḥ phālāḥ, 'vikṛṣantu' vitudantu 'bhūmim' | sukhaṃ 'kīnāśāḥ' bhūmiṃ kīṇanāśāḥ, khilotkarttāraḥ, karṣukāḥ, 'abhiyantu' 'vāhaiḥ' anaḍudbhiḥ | ayaṃ tāvadevaṃ kṛṣīvalaḥ kṛṣiṃ karotu, yuvāmapi he 'śunāsīrau !' 'haviṣā' udakena 'tośamānau' nighnantau bhūmiṃ 'supippalāḥ' suphalāḥ, etāḥ 'oṣadhīḥ' 'karttana' kuruta, 'asme' asmabhyamityarthaḥ || "yo no̍ maruto abhi durhaṇā̱yusti̱raścittāni̍ vasa̱vo jighāṃsati | druhaḥ pāśā̱nprati̱ sarmucīṣṭa tapi̍ṣṭhena̱ hanma̍nā hantanā̱ tam || ( ṛ0 saṃ0 5, 4, 35, 3)" iti || vasiṣṭhasyārṣam | sāntapanasya caroḥ yājyeṣā | 'yaḥ' 'naḥ' asmākaṃ he 'marutaḥ !' 'durhaṇāyuḥ' pāpakrodhaḥ 'tiraścittāni' antarhitāni cittāni kṛtvā sammohya tato hantumasmannicchati| he 'vasavaḥ' sarvabhūtavāsayitāraḥ | tasyedaṃlakṣaṇasya 'druhaḥ' asmaddrogdhuḥ upari 'pāśān' 'prati saṃmucīṣṭa' pratisammocayata| pāśaiḥ evaṃ baddhvā 'tapiṣṭhena' tāpayitṛtamena 'hanmanā' hananena, vadhena 'hantana' hatetyarthaḥ ||
indrāgastyamarutāṃ saṃvādaḥ | kayāśubhīyaṃ sūktam| tatreyamagastyasyārṣam | mahāvrate vyūḍhasya ca daśarātrasya saptame'hani sūktaṃ śasyate | he 'marutaḥ !' 'kaḥ' anyaḥ yuṣmānevametasmin jagati 'māmahe' punaḥpunaḥ mahayati, pūjayati ? yathā ahaṃ, tathā na kaścidityabhiprāyaḥ | yata evamato bravīmi, -asmān eva 'sakhīn' ābhimukhyena 'prayātana' prayāta, he 'sakhāyaḥ!' | kiñca, 'manmāni' mananāni svāni cetāṃsi 'citrā' citrāṇi asmān prati 'api vātayantaḥ' nigamayantaḥ 'eṣām' 'ṛtānāṃ' yajñānāṃ prāpayitāraḥ 'bhūta' bhavata, he 'navedāḥ' medhāvinaḥ ! ityarthaḥ |
4 |
7 |

53.9

"jaṭharam (9) "-ityetadanavagatam| "udaraṃ bhavati"-iti abhidheyavacanam | "jagdham" bhuktamannam “asmin" avasthitaṃ “dhriyate" iti jagdhadharaṃ 'jaṭharam' | annaṃ "vā" jagdhamasmin "dhīyate" iti jagdhadhānaṃ vā syāt | etau³ śabdasamādhī-||
marutvānindra marudbhiruttamān, vṛṣabho varṣitāpāṃ, raṇāya ramaṇīyāya saṃgrāmāya, piba somamanuṣvadhamanvannaṃ madāya madanīyāya jaitrāyāsiñca svajaṭhare madhuna ūrmim | madhu somamityaupamikaṃ māṣyateḥ | idamaparamanvacetasmādeva | tvaṃ rājāsi pūrvaiṣvapyahaḥsu sutānām |
1 |
8 ||
“marutvām̐ indra”-iti nigamaḥ | marutvām̐ indra vṛṣabhaḥ 0-0 sutānām ( ṛ0 saṃ0 3 |
3 |
11 | 1 )” | iti viśvāmitrasyeyamārṣam | triṣṭup | mahāvrate pṛṣṭhayasya caturthe'hani śasyate | “marutvān” marutsaṃyukto bhūtvā “piba” | he “indra !” yaḥ tvaṃ “vṛṣabhaḥ” “varṣitā” | “apām” ityadhyāhṛtaṃ bhāṣyakāreṇa vṛṣabhasambandhāt | yaḥ tvamevaṃ karmakārī taṃ tvāṃ bravīmi,-“raṇāya” “ramaṇīyāya saṃgrāmāya” ramaṇīyaṃ saṃgrāmaṃ kariṣyāmīti etamarthamuddiśya piba etaṃ “somam” asmatpradattam | “anuṣvadhaṃ” svadheti annanāma, savanīyapuroḍāśādyabhiprāyeṇa | “anuṣvadham” “anvannam” | “madāya” “madanīyāya” pānāya, yuṣmadarthamasmābhiḥ saṃskṛtam | “jaitrāya”-ityadhyāhṛtaṃ bhāṣyakāreṇa || dvividho hi madaḥ,-sammohakaro jaitraśca, tayoḥ jaitra iṣṭaḥ saṃgrāme || kathaṃ ca punaḥ piba ?–kimīṣat ? netyucyate-“āsiñca svajaṭhare” udare ye“madhvaḥ”“madhunaḥ” “madhusomamiti, aupamikam”- ityetaduktaṃ somasya madhutvam | “mādyateḥ” dhātoḥ | tṛptirhi samānā, somena madhvā cetyaupamikatvam | “idamapītarat madhu” mākṣikam “etasmādeva” mādyateḥ | yattu somasyopacārastvena, tattu mādhvīkam | “ūrmim” saṅghātam | tāvat taṃ somamāsiñca svajaṭhare, yāvatā jaitro mada upajāyate || kasmāt punarevaṃ bravīmi ? itaḥ-yasmāt “tvaṃ rājāsi pradivaḥ sutānām” tvameva rājā īśvaraḥ “pūrveṣvapi ahaḥsu sutānām” abhiṣutānām, na kevalamādhunikānām, evaṃ te samucitaṃ somapānamityabhiprāyaḥ |
4 |
8 |
1 ||

53.10

“titau (10)” ityetadanavagatam | “paripavanaṃ bhavati”-iti abhidheyavacanam | saktavaḥ paripūyante yena dravyeṇa, tat paripavanamucyate | tatena carmaṇā naddhaṃ “titau” | tunnairvā chidraiḥ tadvat titau | tilamātrāṇi vā tunnāni tasminniti titau | yathāsambhavametaiḥ śabdasamādhayaḥ- ||

Linked texts (1)