Yāska's Nirukta 70
Niruktavṛtti 70
- Language
- Sanskrit
70.1
“pitā (47)”—ityetadanavagatam | “pātā vā pālayitā vā”—ityavagamaḥ | “dyaurme pitā–( ṛ0 saṃ0 2, 3, 20, 3)” iti || iyamasyavāmīyaṃ dīrghatamasa ārṣam | tṛtīyasavane vaiśvadeve śasyate || “dyaurme pitā” yeyaṃ dyauḥ, upari sthitā dyulokākhyā, eṣaiva mama pitā | dyaurahamityevaṃ vaivāhike karmaṇi dyulokabhāvena pitrā ātmānamabhisampādyamānaṃ dṛṣṭvaivāha mantradṛk—'dyaume pitā’—iti | “janitā”, “janayitā” utpādapitetyarthaḥ | āha–katham ? ucyate-“nābhiratra” nahanameva nābhiḥ, atra etasmin dyulokakakṣaṇe pitaryudakadānenānugrahītari sati santānotpattyanugrahakrameṇaiva śukrātmanotpattirupapadyate, -ityevamabhisamīkṣyoktam–‘dyaurmai pitā, janitā, nābhiratra'–iti | “bandhuḥ me” aṅgasambandhakāraṇād bandhuḥ me | “mātā pṛthivī mahīyam”–iti | māturmantreṇa pṛthivītvaṃ sampādyamānaṃ dṛṣṭvaivamāha—bandhurme mātā pṛthivī mahīyam–iti | udakaṃ hi dyulokāt patitam, pārthivena dhātunā sampṛktam, oṣadhībhāvamāgamya, śarīrabhāvenāvatiṣṭhate,—ityetadapekṣya sarvabhūtānāṃ dyāvāpṛthivyau mātāpitarau ucyete tatratatra | tayathā,–
ityevamādi | tatkṛtasya hyupakārasyābhāve satītarau mātāpitarāvākiñcitkarāvveva bhavataḥ | tasmādupapadyate dyāvāpṛthivyormātṛpitṛbhāvaḥ | āha-kimete dyāvāpṛthivyau anyat kiñcidanapekṣyaiva sarvabhūtānāṃ mātṛpitṛbhāvaṃ bibhṛtaḥ, uta anyadapi kiñcidapekṣete ? iti | ucyateanayoḥ “camvoḥ” dyāvāpṛthivyoḥ “uttānayoḥ” ūrddhameva hyenayoḥ antarā ca pratidhāraṇīyo'ntaḥ prāṇaḥ tata iti uttāne dyāvāpṛthivyau, prāṇena hīme vāyunā sūtrabhūtena vidhṛte tiṣṭhataḥ, etayoḥ dyāvāpṛthivyoruttānayoḥ ya eṣo'ntarikṣākhyaḥ “antaḥ” madhye “yoniḥ” “atra” etasminnavakāśadānopakārapravṛtte sati “pitā” “parjanyaḥ” dyulokākhyaḥ, dyaureva hi rasān prārjayati, tasmāt saivātra parjanyaśabdena bhāṣyakāreṇoktā | “duhituḥ” “pṛthivyāḥ” upari “garbha” sarvabhūtagarbhotpattihetubhūtodakam “ādhāt” ādadhāti, dadātītyarthaḥ | atra pṛthivyeva duhitṛśabdenoktā, sā hi dyulokāt ‘dūre nihitā’ || athavā sā hi dyulokaṃ dogdhīti durhitā, -sā hi dyulokāt patitamudakamupajīvatyevādūre nihitā, dogdhi vā || evaṃ dyāvāpṛthivībhyāmantarikṣeṇa cāvakāśadānenānugṛhyamāṇānyetānyasmadādīni bhūtānyutpadyanta iti etadanena mantreṇa mantradṛśā khyāpitam | atra mātṛpitṛsambandhāt pitṛśabdaḥ pitaryevetyupapattiḥ | pitā mātā cāyametadāśāsanaṃ manyeta |
4 |
21 |
70.21
“śaṃyoḥ ( 48 )”-ityetadanavagatam | pañcamyantaṃ vā ṣaṣṭhyantaṃ vā sat | nigamaścaiṣaḥ,“barhiṣadaḥ pitara ūtyarvāgimā vo̍ ha̱vyā ca̍kṛmā ju̱ṣadhva̍m | ta ā ga̱tāva̍sā̱ śanta̍me̱nārthā̍ na̱ḥ śaṃyora̍ra̱po da̍dhāta || (ṛ0 saṃ0 7, 6, 17, 4)” iti || na caivaṃ yajamāno'rthāttasmād bṛhaspatiputrānmamaitaiḥ pitaraḥ kiṃcidarthaṃ vidadhyurityarthamapekṣate, kiṃ kāraṇam ? svata eva hi te vidhātuṃ samarthāḥ| na ca bṛhaspatiputrasya śaṃyoḥ kiñcidebhiḥ pitṛbhiḥ vidhīyeteti | evaṃ pañcamyarthāsambhavaṃ ṣaṣṭhyarthāsambhavaṃ ca paśyan bhāṣyakāraḥ, “śaṃyoḥ”–ityekaṃ padaṃ dvitīyānte dve pade cakāra, ‘śam’–iti, ‘yoḥ’–iti ca | śamityasya “śamanam” arthaṃ nirāha, yorityasya “yāvanam”–iti | evaṃ dvitīyāntena pariṇāmaṃ kṛtvā arthaṃ nirāha, –tathāhi vākyena sambadhyata iti || kasya śamanaṃ kasya vā yāvanam ? iti, punaḥ paryanuyoge prāpte “rogāṇām” “bhayānām” “ca” ityadhyājahāra bhāṣyakāraḥ | rogaśamanaṃ ca “dadhāta”, bhayayāvanaṃ ca, śāntaroġā yathā syāma, prahīṇasarvabhayāśca, tathā kurutetyabhiprāyaḥ | kimetāvadeva ? netyucyate, –yadapi cānyat kiñcit ‘arapaḥ’ apāpam, tadapi cāsmabhyameva “dadhāta” dattetyarthaḥ || evametat padam ekam, arthāsambhavād dvidhā pravibhajya bhāṣyakāreṇa niruktam | itthamapyarthāsambhave sati nirvacanaprāptirastītyasyārthasya khyāpanāya | brāhmaṇe'pi ceyaṃ nirvacanaprāptirastyeva, tadyathā udgīthaśabde,– “prāṇa evotprāṇena hyuttiṣṭhati, vāg gīḥ vāco ha gira ityācakṣate'nnaṃ yam annena hīdaṃ sarvaṃ sthitam ( chā0 brā0 3, 3)”–ityevamādi, tasmādupapadyate | prathamāntameva sat kasmād dvitīyāntatvena vipariṇamyate śaṃyumiti ? evamapi na virudhyate, tathāpi hi na kaścidartha upapadyate, tasmād yuktamiti || “rapo ripram”–iti, atra ripraśabdasya rapaḥśabdenārthasāmānyāt tattvamuktam | yadevāsya ripram amedhyam, tacchudhyatīti ha vijñāyate || “athāpi śaṃyurbārhaspatya ucyate” api ‘śaṃ, yoḥ,’–ityanena padadvayena śamanayāvane rogabhayayoḥ ucyete, dvedhā pravibhaktena, api yathāvasthitenaivāvibhaktena bārhaspatyo bṛhaspateḥ putra ucyate, tasyāpyetadeva nāmetyapiśabdaḥ || “taccha̱ṃ yorā vṛ̍ṇīmahe gā̱tuṃ ya̱jñāya̍ gā̱tuṃ ya̱jñapa̍taye̱ daivī᳝ sva̱stira̍stu na̱ḥ sva̱stirmānu̍ṣebhyaḥ | ū̱rdhvaṃ ji̍gātu bheṣa̱jaṃ śanno̍ astu dvipade̱ śaṃ catu̍ṣpade ||”–iti||
iyaṃ śakvarī | śaṃyoreva bṛhaspatiputrasyārṣam | śaṃyorvāke viniyuktā || śaṃyorātmānamabhisampādya | athavā–śaṃyoḥ sakāśāditi kecinmanyante | anena karmaṇā śaṃyorvākākhyena
“vat” tadā ābhimukhyena “vṛṇīmahe” | kiṃ punastat ? “gātuṃ yajñāya” “gamanam” asmai “yajñāya” devān prati, “gātuṃ yajñapataye” “gamanaṃ” cāsmai “yajñapataye” devān prati | kiṃca, 'daivī svastirastu naḥ' devānugrahādasmākaṃ svastirastu, mā no devāḥ kāñcidāpadamutpādayānvityabhiprāyaḥ || 'svastiḥ mānuṣebhyaḥ' manuṣyebhyo'pi sakāśāt mā naḥ kācidāpadbhūt | 'ūrdhvaṃ jigātu bheṣajam' gacchatvetadbheṣajam, bhayasādayitṛ karma, yāvajjīvamanavacchinnamaviguṇaṃ cordhvagamanayogyam asmākamastvityabhiprāyaḥ | kiṃca, 'śanno astu' śaṃ sukhaṃ no'smākaṃ bhavatu, 'dvipade' manuṣyādikāya 'catuṣpade' gavādhikāya ca || śaṃyuḥ bṛhaspatiputraḥ-iti, etasmin mantre viśeṣaliṅgamasti, tadanyasmāt śrutiliṅgāt kutaścidupalabhyamānādvā etāsadeva tvetasmāt mantrāt siddham,-ekamevedaṃ padamavibhaktaṃ nirucyate, pañcamyantaṃ vā ṣaṣṭhyantaṃ vā, na yathā pūrvīsmin mantrārthāsambhavācchaṃyuśabdo vibhakta iti |
4 |
2 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit