Yāska's Nirukta 73
Niruktavṛtti 73
- Language
- Sanskrit
73.2
“jarate (52)” ityetadanavagatam | dhātorasvārthe pravṛttirevānavagamaḥ ||
“di̱vaspari̍ pratha̱maṃ ja̍jñe a̱gnira̱smadvi̱tīya̱ṃ pari̍ jā̱tave̍dāḥ |
tṛ̱tīya̍ma̱psu nṛ̱maṇā̱ aja̍sra̱mindhā̍na enaṃ jarate svā̱dhīḥ || ( ṛ0 saṃ0 7, 8 28, 1 )” iti |
vatsaprīrnāma bhālaṃdanaḥ, tasyeyamārṣam | ukthasyāgnerupasthāne viniyuktā || ‘divaspari’ divaḥ dyulokādityarthaḥ | ‘prathamam’ ayam ‘agniḥ’ ‘jajñe’ ādityātmanā | ‘dvitīyam’ ‘asman pari’ asmadadhi, asmatto jāyate, pārthivātmanā | ‘tṛtīyam’ ‘apsu’ antarikṣaloke vaidyutātmanā jāyate | “āpaḥ”-iti hyantarikṣanāmasu paṭhitam | nṛṇāṃ manasyavasthitaḥ ‘nṛmaṇāḥ’ nṛṣu vā mano'sya, sa nṛmaṇāḥ | yo'yameka eva triṣu sthāneṣu jāyate, tamevaṃguṇayuktamagni “svādhīḥ” śobhanadhīḥ “indhānaḥ” ‘ajasra’ nityaṃ “jarate” stauti yaḥ, sa eva svādhīḥ suprajña ityarthaḥ || indhāno hi kimanyat stuteḥ kuryāt ? tasmāt “jarate”-ityasya śabdasya “gṛṇāti”-ityartha upapadyate |
4 |
24 |
73.3
“mandine (53)”—ityetadanavagatam | “mandateḥ” stutyarthasya | mandanīyaḥ stutimān vetyarthapratītiḥ | “mandati ( 18 ), śaṃsati ( 25 )”—iti stutikarmasu paṭhitam || | “pra ma̱ndine̍ pituma̱darca̍tā vaco̱ yaḥ kṛ̱ṣṇaga̍rbhā̱ niraha̍nnṛ̱jiśva̍nā | | a̱vasyavo̍ vṛṣa̱ṇaṃ va̍jrada̱kṣiṇaṃ ma̱rutva̍ntaṃ sa̱khyāya̍ havāmahe || ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 12, 1)” iti | kutsasyeyamārṣam | chandogaṣu tṛtīye'hani marutvatīye śastre nividdhānīyasūktasya prathamaiṣā | he stotāraḥ ! “prārcata” prakarṣeṇoccārayata, pūjayata | “mandine” mandanīyāya, stutyāya, stutimate vā, indrāya | “pitumat” annamayuktaṃ “vacaḥ”| ‘yaḥ’ indraḥ, kiṃ karoti ? “kṛṣṇagarbhāḥ” kṛṣṇasya meghasya garbhabhūtā apaḥ ‘nirahan’ nīcairahan, niragamayadityarthaḥ | kena ? ‘ṛjiśvanā’ ṛjurevāvavikṣato lakṣye yaḥ śevati gacchati iti ṛjiśva| vajraḥ, tena niragamayat | ha ‘avasyavaḥ’ avanamātmano rakṣaṇamicchantaḥ, tarpaṇaṃ vā | yo'yamevamprabhāva indraḥ, tamimaṃ ‘vṛṣaṇaṃ’ varṣitāram, ‘vajradakṣiṇaṃ’ vajreṇa hananāyotsāhavantam, athavā vajradakṣiṇaṃ vajrabāhum, ‘marutvantaṃ’ marutsahitam, ‘sakhyāya’ sakhibhāvāya ‘havāmahe’ tāmutām kriyāsu āhvayāmahe ityarthaḥ || evametasmin mantre “mandine pitumadvacaḥ prārṣata”—ityetasmādvākyasambandhādindraviśeṣaṇametadityupapadyate |
24 |
73.54
“gauḥ ( 54 )”—ityetadanekārthatvādiha samāmnātam | yathā caitadanekortha tathā purastāt “vyākhyātam” ||
"atrā ha gormanvaṃta nāma tvaṣṭurapīcyam | itthā candramaso gṛhe" ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit