Yāska's Nirukta 78
Niruktavṛtti 78
- Language
- Sanskrit
78.1
“andhaḥ ( 6 )” ityanekārthamanavagataṃ ca | “ādhyānīyam” ityarthapratītiḥ | prārthanīyamannaṃ bhavati sarvasyaiva | “a̱dhva̱ryavo̱ bhara̍tendrāya̱ soma̱māma̍trebhiḥ siñcatā madya̱mandha̍ḥ | kāmī̱ hi vī̱raḥ sada̱masya̍ pī̱tiṃ ju̱hota̱ vṛṣṇe̱ tadi̱deṣa̍ vaṣṭi || ( ṛ0 saṃ0 2, 6, 13, 1 ) iti || gṛtsamadasyeyamārṣam | rātriparyāye śasyate | hotuḥ śastre viniyuktā | asyaiva ca śastrasya yājyaiṣā || he 'adhvaryavaḥ !' 'bharata' prāpayatemaṃ 'somam' | etasmāddhavirdhānāduttaravedim, “indrāya” indrārtham | athavā-bharata dhārayatāgnerupari | tataścainam “āmatrebhiḥ” “amatraiḥ” pātraiḥ, ebhiḥ somacamasaiḥ, vaṣaṭkāre prāpte “āsiñcata” tasminnagnau | “madyaṃ” madanīyam, etatsomākhyam “andhaḥ” | kasmāt punarevaṃ bravīmi ?
itaḥ-yasmāt ‘kāmī hi vīraḥ’ kāmayata eva vīraḥ indraḥ ‘asya’ somasya ‘sadā’ sadaiva, nityakālameva ‘pīrti’ pānamityarthaḥ | tasmāt kāraṇāt ‘juhota’ tasmai ‘vṛṣṇe’ vṛṣṭitre indrāya, eta somam | kimetameva kevala somameva kāmayane ? netyucyate,-‘tadideṣa vaṣṭi’ tantasomapradānameva indro vaṣṭi kāmayata ityarthaḥ, na kevala rātriparyāyeṣvityarthaḥ | tasmādāsiñcata imaṃ somaṃ mā vilambadhvamityabhiprāyaḥ | evamatra dānasambandhāt andhaḥ śabdo'nnārtha upapadyate | paṭhitamapi cānnanāmasu, anekārthatvāt tu mandihyate ityeṣa nigama upāttaḥ || nigamapramaktamucyate,-“amatraṃ pātram, amā asmin adanti” aśnantītyarthaḥ | “amā”-śabdena “punaḥ” yad “anirmitam” aparimāṇaṃ kiñcid “bhavati”, taducyate, na hi teṣāṃ parimāṇamasti, yāvantastasminnadanti | “pātraṃ pānāt” pīyate hi tena || “tamo'pyandha ucyate” | ki kāraṇam ? “nāsmin” “dhyānaṃ” darśana kṛtaṃ “bhavati” cakṣuṣo dṛṣṭinirodhāt || laukikā api darśananirodhe sati “andhantama ityabhibhāṣante” ||
asya vāmīye | trāyateḥ pālanārthasyātra strī-śabdo nirucyate | pālayitryaḥ evaitāḥ satyaḥ kṛtsnasya jagataḥ | eta eva raśmayo nāḍībhiḥ ādhyātmikībhiḥ anupraviśya prāṇiśarīreṣvannapaktiṃ kurvanti, tataḥ sthitirupajāyate, eta eva varṣapradānena kṛtsnaṃ jagat trāyante, tasmāt trāṇāt ‘striyaḥ’ etāḥ | ‘tān’–iti nakārāntaṃ padam | ‘u’--iti padapūraṇe eva | tānevaṃlakṣaṇātraśmīn pālayitṝn mattaḥ | ‘me’ mameti mantradṛgātmāna nirdeśati | mamaitān ‘puṃsa āhuḥ |’ eta eva raśmayo ‘bahuprajñānāḥ’ dūtyeva brahmavidaḥ āhuḥ | eta evānnapaktyādinopakāreṇopakurvanti jagattrāyante | eta eva buddheḥ sarvārthaprakāśitvenopakurvantītyabhiprāyaḥ | ādityāntarapuruṣo hi buddhyadhidevatā, tadavayavabhūtāśca raśmayaḥ, te hyantargatā adhyātmapuruṣasya vijñānam upaharanti | atasteṣāṃ bahuprajñānatvamupapadyate ||’ āha-kaḥ punaretān raśmīnevaṅguṇayuktān paśyatīti ? ‘paśyadakṣaṇavānna vicetadandhaḥ” yo hi akṣṇavān bhavati, darśanavān, vijñānavān,, vedārthavijñānavān, vedārthovajñānenopajanitaprajñaḥ, sa eva tābhyāṃ guṇābhyāṃ yuktān paśyannāste nityakālaṃ,
nityayuktatvāt| itarastu yo'ndhaḥ adhyānavān, aśrutavedopaniṣadukaḥ, sa mandabuddhitvāt na vicetat naitān yāthātmyataḥ paśyati, na vijānātītyarthaḥ | “yaḥ” punaḥ evam etān yāthātmyataḥ paśyati, “saḥ” eva ‘kaviḥ’ krāntadarśano bhavati, pariniścitavidya ityarthaḥ | sa ca pariniścitavidyatvenaiva ‘putraḥ’ puruṇo bahuno'hamastrātā | “yaḥ” cāyamevaṅguṇayuktaḥ, “saḥ” ‘īm āciketa’ | īma-iti padapūraṇaḥ | āciketa sa evaitānevam ābhimukhyena yathāvat paśyati, netaro mūḍhaḥ | yaścaitānevaṃ paśyati, sa eva ‘pituḥ’ api ‘pitā’ bhavatītyarthaḥ || sa hi ādhidaivikam ātmānam abhisampanno bhavati, na hi tasya pitā nāma kaścit, sa eva hi sarveṣāṃ jānānāṃ pitā bhavatītyabhiprāyaḥ | evametasmin mantre ya evākṣaṇvān bhavati, sa eva paśyatītyasya sannidhau na vijānātyandhaḥ ityakṣaśabdaprayogāt adarśanalakṣaṇaṃ tamaḥ andhai-śabdenocyata ityupapadyate |
5 |
5 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit