Yāska's Nirukta 79
Niruktavṛtti 79
- Language
- Sanskrit
79.1
“asaṃścantī (7)”--ityanavagatam | “asajyamāne iti vā”--ityarthapratītiḥ, “avyudasyantyāviti vā”--iti | “asaṃśca̍ntī bhūri̍dhāre̱ paya̍svatī ghṛ̱taṃ du̍hāne su̱kṛte̱ śuci̍vrate | rāje̍ntī a̱sya bhuva̍nasya roda̱sī a̱sme reta̍ḥ siñcata̱ṃ yanmanu̍rhitam || (ṛ0 saṃ0 5, 1, 14, 2)” iti || bharadvājasyeyamārṣam | abhiplavasya ṣaḍahasya pañcame'hani tṛtīyasavane vaiśvadeve śastre dyāvāpṛthivīye nividdhānīye sūkte śasyate || “asaṃścantī” asajyamāne asaṃśliṣyamāṇe parasparataḥ, ete dyāvāpṛthivyau | “bhūridhāre” bahūdakaprakṣaraṇasvabhāve eva, athavā--bahu bhūtaṃ dhārayitryau, “payasvatī” “udakavatyau” | ‘ghṛtam’ udakam, dve apyete ‘duhāte’ prapūrayete’ itaretarasambhonena | ‘sukṛte’ śobhanakṛte, athavā--śobhanānāṃ svādhikāraprayuktānāṃ karmaṇāṃ kartryau | ‘śucivrate’ śuklakarmaṇī ityarthaḥ | ‘rājantī’ dīpyamāne svaiḥsvaiḥ tejobhiḥ |
‘asya’ ‘bhuvanasya’ bhūtajātasya ‘rodasī’ rodhasī, rodhayitryau | ye ete evalakṣaṇe dyāvāpṛthivyau, te ‘asme’ asmabhyaṃ ‘retaḥ’udakaṃ ‘siñcatam’ abhimate kāle | kiṃlakṣaṇaṃ punaḥ siñcatam ? ‘yat’ ‘manurhitam’ manuṣyahitam, akṣāraṃ, sasyasampatkaramityabhiprāyaḥ | evametasmin mantre “bhūridhāre”--ityevamādibhiḥ samānavibhaktyantatvāt “asaścantī”--iti dyāvāpṛthivīviśeṣaṇamupapadyate || “asajyamāne iti” na hi te sajyate parasparataḥ || “acyudasyantyau vā” anupakṣiyantyau aviparyasyantyau vā, na hi te upakṣīyete viparyasyete veti |
5 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit