Yāska's Nirukta 9
Niruktavṛtti 9
- Language
- Sanskrit
9.1
"iti"--karaṇo'dhikāraparisamāptyarthaḥ | "imāni catvāri padajātānyanukrāntāni, nāmākhyāte copasarganipātāśca" iti pratijñābhyāso nigamanārthaḥ | itīmāni catvāri padajātānīti vyākhyāya anukrāntāni--anu pūrveṇa pūrvamākhyātam, tato nāmāni, tata upasargāḥ, tato nipātā ityevamānupūrvyeṇa krāntāni varṇitāni | vyākhyayeti vākyaśeṣaḥ || katamāni punastāni ? nāmākhyāte copasarganipātāśca-iti | tadapi vyākhyātameva |
12 |
9.2
yacca taduktaṃ--'nāmnaḥ kiñcidavaśiṣyate taccaturthena pādena varṇayiṣyāma' iti, tadidamevāvasaraprāptaṃ padacatuṣṭayalakṣaṇānantaramārabhyate,-- "tatra nāmānyākhyātajānīti śākaṭāyano nairuktasamayaśca" | tatra tasminneva padacatuṣṭaye yāni nāmāni tāni tāni sarvāṇyevāviśeṣeṇākhyātajānītyevaṃ śākaṭāyana ācāryo bravītīti vākyaśeṣaḥ | nairuktānāṃ caiṣa samayaḥ siddhāntaḥ sarveṣāmaviśeṣeṇa gārgyavarjyam |
12 |
9.3
āha kaḥ punaranyathā bravīti, yenaivamucyate--śākaṭāyano bravītīti?, ucyate--"na sarvāṇīti gārgyaḥ"bravīti | kiṃ gārgya eva bravīti?, netyucyate, "vaiyākaraṇānāṃ caike"vyākaraṇamadhīyate ye te vaiyākaraṇāḥ, teṣāṃ caike na sarvāṇyākhyātajāni nāmānītyevaṃ bruvam̐ta iti vākyaśeṣaḥ |
12 |
9.4
"tadyatra svarasaṃskārau samarthau prādeśikena guṇenānvitau syātāṃ saṃvijñātāni tāni || yathā gauraśvaḥ puruṣo hastīti || " iti tadetat prapañcyate gārgyapakṣeṇa | yānyākhyātajāni nāmāni, yāni vā neti evaṃ paryupayuktastacchabdaḥ | iha trividhā
vyavasthā nāmnām | tadyathā-pratyakṣakriyāṇi, prakalpyakriyāṇi, avidyamānakriyāṇi iti | tatra pratyakṣakriyāṇi, tadyathā--kārako hāraka iti | prakalpyakriyāṇi, tadyathā-gauraśva iti | avidyamānakriyāṇi, tadyathā--ḍittho ḍavitthaḥ, aravindo rvārviṇḍa iti | tatraivaṃ sati
yeṣvityarthaḥ | keṣu ?, nāmasu |
svaraścodāttādiḥ, saṃskāraśca prakṛtipratyayādibhiḥ, etau svarasaṃskārau |
samarthatā nāmopapattirucyate-saṅgatārthau, lakṣaṇāśāstravihitayopapattyā yuktāvityarthaḥ | yathaiva lakṣaṇāvipratipattyā mvare'vasthitaḥ, evaṃ saṃskāro'pi | yeṣvapi ca
pradiśyate dravyamanayeti pradeśaḥ kriyā yā tasmin dravye avasthitā--yaddhetukastasya nāmadheyapratilambho'bhipretastasyāḥ pradeśākhyāyāḥ kriyāyā abhidhāyako yo dhātuḥ sa
ityucyate | anyatra hi guṇaśabdo'pradhāne vartate | śeṣaḥ, aṅgaṃ, guṇaḥ iti samānārthāḥ | pradhānaṃ tu tatra kriyā pradeśākhyā, tadabhidhāyako
guṇākhyaḥ, sa pradeśavācakatvāt prādeśiko guṇa ityucyate | tena dhāturūpeṇānvitāvanugatau svarasaṃskārau syātāṃ bhavetāṃ yeṣām•||
āha-kiṃ teṣāmiti?, ucyate--
mamaṃ vijñātāni aikamatyena vijñātānītyarthaḥ | teṣu tāvadavipratipattirevāsmākamākhyātajāni nāmānīti | tadyathā--karttā, kārakaḥ, paktā, pācaka iti | na punaryathā gauraśvaḥ puruṣo hastīti | kiṃ kāraṇam ?, eteṣu prakalpyante kriyāḥ, na sākṣādupalabhyante | api caiteṣu kalpayitumapi tāvacchakyante | na ḍitthādiṣu punaḥ kalpayitumapi śakyante | tasmānna sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti | tad yadukaṃ 'sarvāṇyākhyātajāni nāmāni' iti, taidayuktam | rūḍhiśabdeṣu ca kriyāḥ kevalaṃ śabdavyutpattikarmaṇyupalakṣaṇabhūtā nimittabhāvenopādīyante, na vastuto'rthakriyāsvanusahāyībhāvaṃ prati | tatra śabdasyām̐pracyutā | upalakṣite'nupravṛtte'bhidhāne nivṛttāyāṃ kriyāyāmuparatasādhanavyāpāraṃ nirūpya kriyāyāmabhidhānaṃ vastumātrasya pratinirdeśakaṃ rūḍhirityabhidhīyate ||
aparo vyākhyāmārgaḥ
yatra yasminnāmni
samarthau aṣṭādhyāyīlakṣaṇopapattyā yuktau, pradeśābhidhāyinā ca dhātvākhyena
anugatau,
nyāyavatkarmanāmikasaṃyuktana saṃskāreṇa | tadyathā -karttā, kārakaḥ, paktā, pācaka ityevamādi | tadākhyātajaṃ guṇakṛtamiti pratīma iti vākyaśeṣaḥ | yeṣu punaraṣṭādhyāyīlakṣaṇaparāṅmukhau svarasaṃskārāvanugatau, na ca nyāyyakarmanāmikasaṃskārayuktena pradeśākhyena dhāturūpeṇa || kiṃ teṣāmiti?, ucyate--
saṃvijñānapadamitīha śāstre rūḍhiśabdasyeyaṃ sañjñā | vakṣyati hi, agnirindra ityevamādīnāṃ saṃvijñānapadatvam,-
tathā vṛtrahā purandara ityevamādīnāṃ guṇapadatvam | sa evāyamihāpi vibhāgo draṣṭavyaḥ | tatra guṇapadāni,-kārakapācakādīni | saṃvijñānapadāni tāni “yathā-gauraśvaḥ puruṣo hastī” ityevamādīni | na hyeṣāṃ gavādīnām aṣṭādhyāyyāṃ vyutpattilakṣaṇamasti, tasmādrūḍhiśabdā evaita iti || anye tu pradeśo vyākaraṇamiti vyācakṣate | tatra hi śabdānāṃ lakṣaṇāni pradiśyante | tatkṛtaḥ kaścillakṣṇānugrahaḥ, lakṣaṇāvayavo vā guṇa ityucyate,-prasiddho hi guṇaśabdo'nugrahe'vayave ca | tadyathā-‘guṇe mamārthaṃ varttate’ ityukte'nugrahe varttate iti gamyate | avayave'pi-‘dviguṇā rajjuḥ’ ‘triguṇā’ iti cokte dvayavayavā tryavayaveti dā gamyate | śeṣaṃ samānameva pūrtvābhyāmarthābhyām || athavā ‘saṃvijñānāni tāni’ saṃvijñātāni tāni ca’ ityubhāvapyetau pāṭhau | tasmādubhayathā'pi vyākhyātavyam | sattvaṃ pradeśa iti kecidaṅgabhūtā kriyā guṇa iti vyācakṣate |
01 |
12 |
9.5
kiṃ cānyat ? “atha cetsarvāṇyākhyātajāni nāmāni syuḥ” | tathāpyayamaparo doṣaḥ prasajyeta | āha-katama iti ? | “yaḥ kaśca tat karma kuryyāt sarvaṃ tatsattvaṃ tathācakṣīran, yaḥ kaśvādhvānamaśnuvīta, aśvaḥ sa vacanīyaḥ syāt, yat kiñcit tṛndyāt tṛṇaṃ tat”-iti | yaḥ kaścāviśeṣeṇa prāṇī tat karma kuryyāt, yat kiñcidanekaprāṇyāśrayamekaikadabhipretyocyate—tatkarma kuryyāditi | sarvameva tatsattvaṃ tathā tenaivaikena nāmnā ācakṣīran tadyathā-yaḥ kaśvādhvānamaviśeṣeṇānaśvo'pyaśnuvīta, aśva ityevaṃ sa vacanīyaḥ syāt | ‘kasmādvāśvaḥ aśnuvannaśva ityucyate, anyo'śnuvannapi nocyate ?’ iti viśeṣaheturnāstīti | tasmādaśvo'pi naivāśanakriyāyogābhiprā yeṇāśva ityucyate, kiṃ tarhi ?, śabdavyavahāra evāyamarthapratyāyanārthaṃ īdṛśaḥ kriyānira-
pekṣaḥ | evameva yat kiñcit tṛndyādaviśeṣeṇa tatsarvaṃ tardanakriyāyogāt tṛṇamityevamucyeta, na cocyate | tasmānna sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti |
12 |
9.6
kiñcānyat ? "athāpi cet" athāpi yadi | "sarvāṇyākhyātajāni nāmāni syuḥ” | tathāpyayamaparo doṣaḥ syāt | āha--katama iti ?, ucyate--"yāvadbhirbhāvaiḥsamprayujyeta tāvadbhyo nāmadheyapratilambhaḥ syāt tatraivaṃ sthūṇā daraśayā vā sañjanī ca syāt" | kriyāhetuke hi nāmadheyapratilambhe sati yāvadbhirbhāvairyāvatībhiḥ kriyābhirekaṃ dravyaṃ saṃyujyeta, tāvadbhyo bhāvebhyastāvatībhyaḥ kriyābhyo nāmadheyapratilambhaḥ syāt | kiṃ kāraṇam ?, na hi tatra kāsāñciddrayāvarttako viśeṣaheturasti, anyāsāṃ vā niyāmakaḥ | tatraivaṃ sati sthūṇā ekaiva satī dare śete iti daraśayā ityucyeta, na cocyate | tathā ca sajyate'syāṃ vaṃśa iti sañjanītyucyeta, na cocyate || evamanekāni sattvāni ekakriyāyogādekanāmāni syuḥ, ekaṃ vānekakriyāyogādanekanāma, ubhayathāpi [ ca ] vyavahārāprasiddhiḥ | tasmānna sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti |
12 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit