Yāska's Nirukta 94
Niruktavṛtti 94
- Language
- Sanskrit
Contents
- 94.1 — 4 parts
94.1.1
ditadīptiḥ, utpāditamanyurvā śatrubhiḥ saṃgrāme, “tṛpapradharmā” “tṛpraprahārī kṣipraprahārī, somo vendro vā” | “dhuniḥ” dhūnayitā kampayitā śatrūṇāṃ pātrāṇāṃ vā | “śimīvān” svādhikāraviniyatena karmaṇā karmavān | “śarumān” hiṃsāvān | “ṛjīṣī” yadi somo'bhipretaḥ, tasya ṛjīṣitvamupapadyate, athendrobhipretaḥ, tasya ‘haryoraśvayoḥ ṛjīṣaṃ bhāga ityanavāpekṣyā ṛjīṣitvam | evamayamaharcaḥ, somasyendrasya vā | yasmiṃśca pakṣe saumya eṣo'rddharcaḥ, tasmin pakṣe'yaṃ tṛtīyaḥ pādaḥ, evaṃ somenābhisambandhayitavyaḥ, -ya evaṅguṇayuktaḥ “somaḥ” sa etāni “viśvāni” sarvāṇi “atasā” anupakṣīrṇāni “vanāni” udakāni, itarāṇi vā vanāni vanaspatyākhyāni, svena mahimnā vyāpnoti, sa hi teṣāmadhipatiḥ | evamete trayo'pi pādāḥ saumyā bhavanti | uttaraṃ aindra eva,-“nārvāgindraṃ pratimānāni debhuḥ”-iti | “nainaṃ” indraṃ “pratimānāni,” yaiḥ pratimīyante stotrāṇi, na tāni dabhnuvanti, nābhibhavituṃ śaknuvati | ki tarhi ? “arvāgeva” tānyūnānyeva tasmādindrād bhūtvā “enam” indram “aprāpya” eva “vinaśyanti” nopamārthaṃ kurvanti, sa hi teṣāṃ vināśaḥ | evameṣa pāda aindraḥ | evamubhayapradhānatvamasyā ṛcaḥ || athavaivamanyathāsyā ṛca ubhayapradhānatvam | dvau prathamau pādāvaindratvena vyākhyāyetetṛtīyapādamutkṛṣya caturthaḥ pāda ādyābhyāmabhisambandhayitavyaḥ | yo'yamevaṅguṇaviśiṣṭa indraḥ, āpātitamanyuḥ tṛpraprahārī, dhuniḥ, śimīvān, śarumān , ṛjīpī, ca tamenamindramevamprabhāvaṃ na pratimānāni dabhnuvanti | kiṃ tarhi ? arvāgevainamaprāpya varttamānāni vinaśyanti |
94.1.2
evamete traya aindrāḥ pādāḥ,-dvāvādyau caturthaśca | ayaṃ tṛtīyaḥ, saumyaḥ,-“somo viśvānyatasā vanāni”-iti | yaḥ “somaḥ, sarvāṇyatasāni vanāni” mahimnā vyāpnoti, yaśca “indraṃ na pratimānāni dabhnuvanti” tau somendrāvidaṃ nāma kurutāmityāśīryojyā || “eke” punaḥ “indrapradhānā” eveyamṛk “iti” evaṃ manyante,–“naighaṇṭukam” asyāṃ “somakarma”-iti, teṣāmiyaṃ yojanā,-ya indra āpāditamanyuḥ, tṛpraprahārī, dhuniḥ,śāmīvān,śarumān,ṛjīṣī ca, sa soma iva atasāni vanāni idaṃ sarvaṃ vyāpnoti | na cainaṃ pratimānāni dabhnuvanti | kiṃ tarhi ? enamindramaprāpyaiva vinaśyati | evamindrapradhāneva bhavati | evamasyā ṛcaḥ tridhā samāso'rtho boddhavyaḥ | tathāhi bhāṣyakāreṇa darśitam | saumyasya ṛjīṣitvopapādanārthamāha bhāṣyakāraḥ,-“yattatsomasya pūyamānasyātiricyate”rasādanyadasārmatiricyate, “tadṛjīṣam”-ityucyate | tat “apājitam”1apavarjitaṃ “bhavati”’kiṇvabhūtatvāt “tena” saṃyogāt “ṛjīṣī somaḥ” ucyate || "atha" "api" yasmin pakṣe "aindraḥ" arddharco bhavati, etasmin pakṣe indrasya ṛjīṣitvamabhidhāyakaṃ rūpaḥ "nigāsaḥ bhavati"| indrasya ṛjīṣitvamanupapannaṃ manyamāno nigāsaṃ paṭhati,- atrerīyamārṣam | triṣṭup | ṛjīṣeṇa tadvān"ṛjīṣī"vajreṇa tadvān "vajrī" "vṛṣabhaḥ" varṣitā kāmānām, 'śuṣmī' balavān, 'rājā' adhipatiḥ, 'vṛtrahā' śatruhā, 'somapāvā' somasya pātetyarthaḥ | ya evaṅguṇayuktaḥ 'indraḥ' saḥ 'yuktvā' 'haribhyām' aśvābhyāṃ rathaṃ tam adhiruhya 'upayāsat' upāgacchatu |
94.1.3
'arvāṅ' asmānābhimukhyena, 'mādhyandine savane' etasmin prāpte upagamya ca 'matsat' mādyatām, asmatpradattena somenetyarthaḥ || evametasmin mantre ṛjīṣī indra uktaḥ | tat punaretadṛjīṣitvamindrasya na viśābate kena kāraṇenetyatastadupapādanārthamāha,-"haryorasya sa bhāgaḥ"-iti | haryoraśvābhyorasyendrasya sa bhāgo yadṛjīṣam | "dhānāśca" | prasaṅgādatra dhānā uktāḥ | yaduktam,-"haryordhānā harivatoḥ"-iti | tena harisaṃyogena ṛjīṣeṇa lakṣitalakṣaṇyā vṛttyā indrasya ṛjīṣitvam ||' āha-"dhānāḥ" kasmāt ? ucyaṃte-tā hi "bhrāṣṭre hitāḥ" nihitā bhavanti, atha "vā" bhrāṣṭrādavatārya "phale" phalake "hitāḥ" nihitāḥ "bhavanti" | [ athavākhale hitā bhavanti |] tatra hi tā bisāryante'tidāhabhayāt | yathā ṛjīṣaṃ dhānāśca haryoraśvayorindrasya ca bhāgastathaiṣa nigamaḥ-"babdhāṃ te harī dhānā upa ṛjīṣaṃ jighratām"-iti | atra babdhām-ityetasmin pade ya eṣaḥ "babhastiḥ" dhātuḥ, "attikarmā" bhakṣaṇārthaḥ, saḥ "ādinā pyādetoṇahiteṭopadhāmādatte" ādāvabhyāsenopaiśleṣi tenopadhāmādatte, ṣakāreṇa nimittabhūtena upadhāmakāramādatte, lampati | "ghasibhasorhali ca (pā0 6, 4, 100 )" ityakāralopaḥ, tato dhatve kṛte, jaśtve ca kṛte, babdhāmityetadrūpaṃ bhavati || "dhānāḥ somānāmindrāddhi ca piba ca babdhāṃ te harī dhānā upa ṛjīṣaṃ jighratāmā sthacarṣeṇe siñcasva || yattvā pṛcchād vṛṣan patnī prabharasyetyasmin sunvati yajamāne tasmai kimarāsthāḥ suṣṭhu suvīryaṃ yajñasyāgura udgucaṃ yadyadacīkamatāṃ tattathā'' hvovardhaja" ||
94.1.4
hāriyojanasyāyaṃ praiṣaḥ | he 'indra !' 'addhi' bhakṣaya 'dhānāḥ' | 'somānām' eteṣām svabhūtaṃ rasam 'piba ca' asya hāriyojanasya somasya | kiñca, "babdhām" bhakṣayatāṃ "te" tava etāvaśvau "harī" etāḥ "dhānāḥ" "upa ṛjīṣaṃ jighratām" upajighratāmṛjīṣañca | 'ā rathacarṣaṇe siñcasva' jaṭhare somamenam | he rathacarṣaṇe rathagamana ! āsiñcasva | kiñca, 'yantvā pṛcchāt' yadi tvāṃ pṛcchet gṛgamanuprāptamasmadyajñāt he 'vṛṣan' varṣitaḥ ! 'patnī kāmamamadathāḥ' kva pītavāṃstvam ? ato brūyāstvamasya yajamānasya nāma gṛhītvā, 'asmin' 'sunvati' somamabhiṣuṇvati 'yajamāne' tataḥ sā yadi punarapi pṛcchet 'tasmai' parituṣṭaḥ tvaṃ 'kimarāsthāḥ' kiṃ dattavānasi ? tataḥ tāṃ prati brūyāḥ- 'suṣṭhu' 'suvīryyaṃ' śobhanaṃ vīryam ahamasmai dattavān | 'yajñasya āgura udṛcam' yadasāvanena yajñena āgūrṇavān prārthitavān abhūt, tat sarvamahamadām, 'yajñasya' cotkṛṣṭāṃ ruciṃ dīptimahamadāmasmai || kiṃ bahunā, 'yadyat' 'acīkamatā-' yadyatkāmitavānayaṃ yajamānaḥ phalamasya karmaṇaḥ, 'tat' 'sarvametat 'tathā' prārthitameva 'abhūt' na kaścidapyasya mṛṣā kāmo babhūvetyabhiprāyaḥ | he 'hotaḥ !' tvamapi yo'yamevaṅguṇaviśiṣṭa indraḥ, taṃ saha haribhyāṃ 'yaja' - iti || evamatra "harī upajighratām"ityetasmād viśeṣaliṅgāt ṛjīṣitvamaśvayoḥ, aśvayogācca ṛjīṣitvaṃ lakṣitalakṣaṇayā indrasyopapadyate | 5 | 12 |
94.12
"śmaśā" ( 46 ) - ityanavagatam | "śvāśinī" "śmāśinī"-iti vāvagamaḥ | śvāśinī-śīghrāśinī-śīghravyāpinī kulyā, nadī vā | śmāśinī punarnāḍī, sā hi imaṃ śarīraṃ vyāpnoti | evametadiha vigṛhyamāṇamanekārthamapi bhavatyeva || "ka̱dā va̍so sto̱traṃ harya̍ta̱ ārva̍ śma̱śāru̍dhaddvāḥ | dī̱rghaṃ su̱taṃ vā̱tāpyā̍ya || ( ṛ0 saṃ0 8, 5, 26, 1 )" - iti || kutsaputrasya durmitrasyārṣam | uṣṇik | aindrasya sūktasya prathamaiveyam | he 'vaso' vasuman ! indra ! 'kadā' kasmin kāle 'stotram' etanmayodīritam 'asya' yajamānasya 'haryataḥ' kāmayataḥ, kāmān prārthayataḥ, tvām "rudhat" uparotsyati | "śmaśā" iva "vāḥ" kulyevodakaṃ visarpamāṇam, nāḍīva vā, athavā ādhyātmikī nāḍī, śarīrāśritaṃ rasam | āha-katatat stotram ? iti, ucyate-yadetat 'dīrghaṃ sutaṃ' somaṃ satrākhyaṃ - sutamabhiṣutaṃ pravarttate, 'vātāpyāya' udakārtham || evametasmin "śmaśā"- ityetat nāḍyabhidhānaṃ kulyābhidhānaṃ “vāḥ" śabdopapatteśca "iti" |
5 |
2 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit