Yāska's Nirukta 4: atha caturthaḥ pādaḥ
Niruktavivaraṇa 4
- Language
- Sanskrit
atha caturthaḥ pādaḥ
4.p1
barhaṇā ityanavagatam | parivṛṃheṇeti dhātvarthakathanam | dhātvarthaśca vṛddhirhiṃsā vā | nivarhatervadhakarmasu pāṭhāt | vṛddhayarthasya bṛherbhūte kartari lyuṭ, parivṛddhaḥ prāpto mahattvobarhaṇā | tatastṛtīyekavacane barhaṇeti prāpte tṛtīyāyāḥ 'supāṃ sulukpūrvasavaṇau' ityākāraḥ | hiṃsārthe vā bhāve lyuṭ, barhaṇaṃ tataḥ pūrvavad vibhakterākāraḥ | ato barhaṇamityavagamaḥ | sarvathā barhaṇā ityanavagatam | udāharaṇam—
4.p2
sakhyanāmāpannasyendrasyārṣam | arcetiḥ sāmarthyāduccāraṇārthaḥ | ātmana evāyamantarātmanā praiṣaḥ | arca uccāraya he antarātman | dive bṛhate tādarthye ete, dīptasya mahataścendrasyāśūṣyaṃ śūṣaṃ balaṃ tato nimittārthe yad balasya nimittaṃ balavṛddhikaramityarthaḥ | kiṃ tat ? vacaḥ stutilakṣaṇam | stūyamānā hi devatā vīryeṇa vardhata iti | uccāraya prāpaya śūṣyaṃ vaca iti yasyendrasya | kim ? ucyate | svakṣatram ityapaṭhitamapīha balanāma draṣṭavyam | svakṣatraṃ balaṃ na parāśritaṃ yasya tadanyapadārthaḥ | yasyendrasya dhṛṣataḥ parānabhibhavato dhṛṣad dhṛṣṭaṃ pragalbhaṃ mano yaḥ
4.p3
ghraṃsa iti paṭhyamānasya nirvacanārtha upakṣepaḥ | rasā avaśyāyā ādityena | rātriśabdanirvacanārthaṃ prasiddhaṃ tāvadāha goruṣaḥ prasavakāle aṅgāntarebhya utchidrataṃ bhavati | yadvā upakliśyogdhṛtamudṛtamiva kenacit | tatairakṣo rasānupradānasāmānyād rātrirapyūdha ucyata iti nirvacanārtha upakṣepaḥ paṭhyamānasyaiva | tatanuṣṭiśabdādhapradarśanamalaṃkariṣyurityādi | tanuṃ śobhayitāramiti pāṭhaḥ | kapūyāḥ pāpāḥ |
4.p4
abhyupasargaśruteryogyakriyāpadamadhyājahāra bhāṣyakāro'bhibhavatīti vināśayatītyarthaḥ | abhighetanetyanavagatam | abhidhāvatetyavagamaḥ | udāharaṇam—| [ ityekādaśasyā-(ṣaṣṭhasyā-) dhyāyasya ṣaḍviṃśaḥ khaṇḍaḥ | ]
4.p5
vacervā karmaṇryauṇādiko vatunpratyayo vaktavyaḥ | svaguṇamanekākāramāviṣkarotītyarthaḥ | iti [ ācāryamaheśvarakṛte ] niruktavivaraṇasamuccaye ekādaśasyā- [ ṣaṣṭhasyā- ] dhyāyasya pañcamaḥ pādaḥ samāptaḥ |