Pramāṇa · Search · About · API

Niruktavivaraṇa

Commentary on Yāska's Nirukta (Nirukta)

Commentary on Nirukta by Maheśvaratīrtha, pupil of Skandasvāmin.

Language
Sanskrit
Author
Maheśvaratīrtha
Extent
60 passages, 2,277 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Nirukta Commentary Of Skandasvamin And Mahesvara; ed. Lakshman Sarup; Panjab University Oriental… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

atha dvitīyo'dhyāyaḥ

1.p1

nanu ca 28asipratyayasyāviśeṣeṇopadeśāt paya ādiṣu bhāṣāyāmapyasti prayogaḥ ato naigamāvadhāraṇamayuktam ? uccai27yate | satyam | tathāpi tu viśiṣṭopapadaviṣayasādhi-

1.p2

vṛkṣo vraścanāt | yadā kadācicchidyate'sāvindhanārtham | mīmayatirnairuktadhātuḥ śabdārthaḥ, gauramīmedvityetyādiṣu darśanāt | śeṣaṃ bhāṣyaṃ mantravyākhyānena gatam |

1.p3

athavā daivye hotṛtve vyavasthito'gnirārādhyate | kadā sveṣu sthāneṣu vardhamāno he bhagavan ! agne ! uktaguṇāya vātāya rudrāya ca | pradarśanārthaścaitat | anyābhyo'pi devatābhyo mukhyayajamānasyaitāni havīṃṣi iti bravaḥ bravīṣi kathayasi | daivye hotṛtve vartamānastutirvā kadā bravīṣi | kadā'smākamayaṃ manorathaḥ sampadyata ityabhiprāyaḥ |

1.p4

athaikapadaniruktam | karotikiratī rūpe'rthe vā niścaya hetvabhāvāt sandigdhau varṣakarmaṇetyuktam | yo hi varṣa karoti kiṃraityapyasau, yaśca kirati karotyepyasau | sandehopadeśa̍śca na dhātuvikalpārthaḥ | kintarhi ? rūpārthabhedādeva | nirmānte'smannavakāśaṃ dadati santi bhūtāni prāṇinaḥ | udakanāma caitat | udakāni yonirantarikṣe mātāntarikṣamiti yadyu-

1.p5

nairūktapakṣe tu-aditirdyāḥ, tasyāḥ putraḥ sāhacaryād rasāharaṇādvā dyusthāno varuṇaḥ | śunaḥśepo'pi yajamānaḥ sannāha | uttamam utkṛṣṭam, uttame vā vayasyupajātam, he varuṇa ! duritakarmapāśamasmatta ucchraya unmocayetyarthaḥ | ūrdhvaṃ eva vayasi ślathaya | adhamaṃ duritapāśaṃ bālye vayasyupajātaṃ tathairvādhame vayasi | madhyamaṃśca madhyame vayasyupajātaṃ nirmocaya | anantaraṃ vayaṃ he aditeḥ putra ! karmaṇi tava tvaddevatye, anāgasaḥ, tvayaiva kṣapitakalmaṣāḥ, aditaye vayaṃ syāmetyāśāsmahe | nigamaprahlādāha-vratamiti karmanāma, vṛṇotīti | kartari saita iti kṛtervyākhyānam | taddhi śubhamaśubhaṃ vā vṛṇoti badhnāti kartāram | tathā ca śrutiḥ-'taṃ vidyaॉkarmaṇī sama-

1.p6

nairukapakṣe tu-aditidyauḥ, tasyāḥ putraḥ sāhacaryād rasāharaṇādvā dyusthāno varuṇaḥ| śunaḥśepo'pi yajamānaḥ sannāha | uttamam utkṛṣṭam, uttame vā vayasyupajātam, he varuṇa ! duritakarmapāśamasmatta ucchrayatha unmocayetyarthaḥ | ūrdhvaṃ eva vayasi ślathaya | adhamaṃ duritapāśaṃ bāhye vayasyupajātaṃ tathaivodhame vayasi | madhyaimaṃdha madhyame vayasyupajātaṃ nirmocaya | anantaraṃ vayaṃ he aditeḥ putra ! karmaṇi tava tvaddevalye, anāgasaḥ, tvayaiva kṣapitakalmaṣāḥ, aditaye vayaṃ syāmetyāśāsmahe | nigamapraṅgādāha-vratamiti karmanāma, vṛṇotīti | kartari sairta iti kṛtervyākhyānam | taddhi śubhamaśubhaṃ vā vṛṇoti badhnāti kartāram | tathā ca śrutiḥ-'taṃ vidyākarmaṇī sama-

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ

2.p1

tyasya prasavāya ādityoliṣṭe deśe jāyate, evameva rātrispaso'pi janmārthaṃ yoniṃ sthānamavakāśam upasa ātmalābhāyāraik ārecayati dadātītyarthaḥ | yathoṣā ādityasya janmano hetustadvanantartvādiyaṃ rātrirupaso janmano heturityevamasyāmṛci rātrerevāparaḥ kāla upaḥsaṃjñita iti gamyate | sthānaṃ yoniśabdenocyate | yanni yasminnidhīyate rātena sākaṃ yutaṃ bhavati | miśrībhūtamityarthaḥ | iyamapītarā strīyoniratasmādeva | kiṃ kāraṇam ? abhiyuto hi garbha enāṃ bhavati | āmiśrībhūtami- ('la i' mu0 pā0) tyarthaḥ' evaṃ durgeḥ |"

2.p2

grīvā-giratyāhāramanayeti girateḥ | śabdaṃ vā gṛṇāteḥ | gṛhyate vāsyāmiti gṛhṇāteḥ | apikakṣa āsanīti vyākhyātaṃ nigadena | anusantanotīti anumantaivataḥ | tanotinārthapradarśanam | anusantanoti vegamavicchinnaṃ sampādayati | tairvaiteḥ pūrvā-pūrvvo 'bhyām̐saḥ' ityābhyāsalakṣaṇayā prakṛtyā saha, sābhyāsasya nigama ityarthaḥ | 'tanoteḥ' iti tu pāṭhe bahulakṣyam | aṅkāṃsi-aṅkiḥ kauṭilye, kuṭilānītyarthaḥ | panthāḥ-patateḥ pathetervā varṇavyatyayā ākāro nāmakaraṇaḥ | panthateḥ sādṛgyabhūyastvama | saṃdhai'pi gatyarthāḥ | aṅko'vataḥ kauṭilyārthasyeti

2.p3

pūrvavaddhānukaraṇam | malamalāyate'gniriti | yathāprasiddhamarcirādayaḥ śṛṅgāṇoti jvālā evocyante | adhyāyaparisamāptisūcanāya sarvatrābhyāsaḥ śrutau tathā darśanāt | ityācāryamaheśvarakṛtāyāṃ maheśvarakṛtāyāṃ niruktabhāṣyaṭīkāyāṃ saptamo'dhyāyaḥ [ iti saptamasyā (dvitīyasyā-) dhyāyasya saptamaḥ pādaḥ ] [ ityāṣṭāviṃśaḥ khaṇḍaḥ sampūrṇaḥ| ]

2.p4

athaikapadeniruktam | oka iti nivāsanāma, um̐kaiyateriti pāṭhāntaram | āha ca 'oka ucaḥ kai' iti | tadetadagnerabhidhānamadhiṣṭhātrabhiprāyam | athavā karmāṅgatvena saguṇatvārthe mantre grāvavadabhidhānaṃ karmārthamana eva bhaviṣyati | sarvathānyapare mantre janayiturapatyamityetat sūcyate | etāvatā cātra prayojanam | evañca sati-apatya tataḥ, nānena patatītyubhayathāpi nirvacanamaurasābhiprāyam | tacca strīpuṃllakṣaṇamubhayaṃ kimapatyamuta puruṣameveti vipratipatteḥ, mantreṣu cobhayam̐thā darśanādapatyakāryāṇām,

2.p5

gartārohiṇīti tācchīlye kvip 'anyebhyo'pi dṛśyante' iti | gartārohiṇīti bhāṣye tācchīlikenorthapradarśanāt | dakṣiṇājī-dakṣiṇāṃ diśaṃ deśaṃ vā ajitā gatā jātā vā tatra dakṣiṇājī, tasyā apatyaṃ strī dākṣiṇājī | dakṣiṇene vā kitavānāṃ gacchatīti | gartaḥ-sabhāsthāṇurityabhidheyakathanam, akṣanivapanapīṭhaḥ | sabhāsthānamiti pāṭhāntaram | sabhā ca dyūtasabhā kitavasthānam | gṛṇāteriti nirvacanam | satyasaṃgara iti dhātvarthopa-

2.p6

kāraḥ-vahiṃ putramavahiśca striyamiti | tathāpyanya ekaḥ karttā-santānakarmaṇaḥ, tayoḥ sukṛtoḥ śobhanasya karmaṇaḥ keṃtrtoḥ ? kataraḥ ? pumān, tataśca sa dāyāīḥ | anyaḥ-parastu, ṛkthan-vastrāḷaṅkārādidānenārādhyate ca, na ca kevalaṃ dīyate parasmai | kataraḥ ? strī | tataśca sā na dāyorhā | ato'syā anarhatvātna dadāti | jāmiḥ kasmāt ? anye asagotrā asyāṃ janayantīti jāmiḥ | jīnaṃ kṣīṇaṃ putrikāpekṣayā'patyaṃ jāmiḥ | jamatervā syād gatyarthasya | nirgamanaprāyā hi sā bhavati | prāyavacanaṃ putrikābhiprāyaṃ, sā hi na nirgacchati | pitṛkulaṃevāvatiṣṭhata iti | iti maheśvaraviracitāyāṃ niruktabhāṣyaṭīkāyāṃ aṣṭamasyā-(tṛtīyasyā-) dhyāyasya prathamaḥ pādaḥ | [ iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ]

2.p7

nanu abhiṣavagrāvāṇaḥ pañca, daśaśabdena bahutvamātrapratipādanapareṇāvayavalakṣaṇayā pañca pratipādyante | kiṃ kurvataḥ ? ucyate, dhuro daśa, prathamātṛtīyārthe, dhūrsthānīyābhirdaśabhiraṅgulībhiḥ | yuktāḥ prathamā dvitīyārthe, yuktān | vahadbhayaḥ vahataḥ, svakarmaṇyabhiṣavākhye vyāpriyamāṇebhyityarthaḥ |

2.p8

evantu vyākhyāyamāne ghoṭo'rūḍhasya vismṛto ghoṭa ityāpadāpadyate | khalaśabdasya saṃgrāmavacanasya nigamapratijñānāt sasyasaṃcayasthānavacanasya ca dṛṣṭāntatvenopanyāsāt pūrveṇottareṇa na saṃgacchate | ato'nyathā vyākhyāyate-abhibhavāmīdaṃ śatrusainyamekameva, yuddhaikarasamityarthaḥ | eko'hamasahāya eva | kathama ? niṣṣāṭ-niṣṣahamāṇaḥ, sahirabhibhave, tena cātra tatpūrvakatvād vadho lakṣyate, niṣpiṣya ghnan | abhī dvā-asmītyanuṣaṅga, dvedhābhūtaunepi sainikān ghaṭodvayasanniveśena vyūḍhasainyaunapi abhyasmi, kimu trayaḥ-kiñca mama

2.p9

vidyuttaḍid bhavatīti śāstrapūṇiḥ | tathā lokaprasiddheḥ | tatrāpi vadhakarmatvamevorarīkṛtya pravṛtta iti darśayati-sā hyavatāḍayati janasya cakṣūṃṣi, yasya copari nipatati hanti ca| dūrācca dadṛśa iti antikanāmatvābhāvaṃ darśayati | apitvidamityādi,apiḥ sambhāvanāyām tuśabdo vadhakarmapakṣāt pakṣāntaraṃ darśayitum, idamiti buddhyādhikaraṇavakṣyamāṇamantraviṣayam, taḍinnīma padānudeśārtham, evaśabdo'vadhāraṇe, abhipretamiti nirvicikitsāvacanam| dūre

2.p10

upādhyāyastvāha-anekārthatvāddhātūnāṃ mahadevārthasya vaktervā vahatervā sābhyāsasyedaṃ rūpam | atyupasargād yogyakriyādhyāhāraḥ, atītya sarvaṃ mahān bhavasītyarthaḥ | vivakṣase ityetasya |

2.p11

tanūtyaktā tātcchīlikastṛn, ayamarthanirdeśaparārthatvādvānirdeśasya vacanenepi vivakṣitam | bahuvaktavyetvaudya kramaprāptamapi taskaraimaitītya ghanagarve nirāha-vanargurvanagāmīti | taskarasannidhānāścāyamartho niścitaḥ | upamā caivaṃ samarthitā bhavati | grāme'raṇye vā taskarādanyatra gāḍhabandhanamapraśastaṃ bhavatīti kanīyasā jyāyāṃsamiti darśayati-praśastāvagnimanthanau bāhū, apraśastābhyāṃ taskarābhyāmiti | taskaraḥ-tatkarotīti, tacchabdena prakaraṇasāmarthyādarthaprādhānyācca pāparkameva nirdiṣṭamabhipretamāha yair pāparkamiti nairuktaḥ-iti | vaiyākaraṇāstu śabdaparatvācca sāmānyenāhuḥ-'taddverhetoḥ karapatyoścoradevatayoḥ suḍāgamastalopeśca' iti |

2.p12

evametadudāharaṇadvayamuktavaikṣyamāṇārthamiti parityajyānantaraṃ 'jāra ā bhaga̍m' bhāṣyakāro vyācikhyāsurāha-ā ityākāra upasargaḥ, ayaṃ kriyāviśeṣakaḥ sa purastādeva ā ityāvīgarthe ityatra vyākhyātaḥ | iha tu nipāta upamārthīyaprakaraṇāt pradarśyate-athāpyupamārthe dṛśyata iti | nipātatve satyuccāvacārthatvādupamārthatvamaviruddham | upasargaṃtve tu kriyāviśeṣakatvam, 'kriyāyoge' iti smaraṇāt |

2.p13

aṅkita eva vahnirgata ityarthaḥ | aṅkanā iti pāṭhāntaram | aṅkyante tairiti | dvayorutpannayoratraiva tṛtīyamṛcchetetyūcurmaharṣayaḥ | tasmādidamabhivyāhārādante'bhavat, tasmādadriḥ | na śraya iti vā, naño nalopena nānye śrayaḥ | evaṃ sambhavāḥ santīti | utpattiprasaṅgādāha-vikhananādṛṣikhānasya vaikhānasaḥ | virūpo nānārūpaḥ, apeyogaiścharyāta, ityaitihāsikāḥ | nityapakṣe tum̐ saitatpravṛttayajñaḥ kaścinmṛjaimānaḥ priyamaidha ucyate tathām̐ bhṛgvādayo'pi yajamānaviśeṣā eva | bhṛguḥ pañcatapaḥprabhṛtinā tapasā bhṛjyamāno'pi na dehe | gārhapatyopāyitvādvitā aṅgāreṣu vasatītyaṅgirāḥ | aṃdanād bhakṣaṇāt kṣapaṇādrāgādīnāṃ doṣāṇāmatriḥ | vividhaṃ khananād vedārthavastūnāṃ vaikhānasaḥ | vairūpyāttapaso virūpaḥ | yathaiteṣāmṛṣīṇām | darśanād ṛṣayaḥ | praskaṇvaḥ kaṇvasya medhāvinaḥ putraḥ | ekavākyatā tu pūrvavadyojanīyeti | ityācāryamaheśvarakṛtāyāṃ niruktaṭīkāyām aṣṭamasyā-[ tṛtīyasyām̐- ] dhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ | [ saptadaśaśca khaṇḍaḥ samāptaḥ | ]

2.p14

dabhrāṇi-alpāni, uttaratra romaśravaṇād romāṇi, manyathāḥ-maṃsthā ityarthaḥ | sarvāhmasmi bhavāmi varte | romaśā-upasthakakṣādiṣu sthāneṣu romavatī jātetyarthaḥ | ataḥ sambhogayogyāṃ satīṃ kiṃ māmupekṣasa ityarthaḥ | asyopamā-gandhārīṇāmivāvikā-gandhāra iti uttarāpathe kvacid deśābhidhānam | ato gandhārīṇāṃ sambandhinīti tatra jātā avikā, uraṇikā| sā hyatiśayasūkṣmadīrghaghanamṛdurāmā, setra | athavā puṃsaḥsakāśāt striyābhigamyamānatvād gamiti garma ucyate, gaṃ dhārayatīti garbhiṇī strī | avikā-ityaveteḥ prītyarthasya, prītikaratvādupastha ucyate | yathā garbhiṇīnāmupastho romaśastadvadityarthaḥ | sa hi tāsāṃ samācāraḥ, yad garbhiṇyaḥ striyo romāṇi notkhidantīti | tattvetaneyārtham |

2.p15

śunaḥśepo yūpe baddho viśvān devānāha-namo mahadbhyaḥ-vṛddhebhyo yuṣmabhyaṃ namaḥ, arbhakebhyaḥ-bālebhyo namaḥ, yuvabhyaḥ-taruṇebhyo namaḥ, āśinebhyaḥ-'aśū vyāptau' ityasyedaṃ rūpam, vyāptṛbhyaḥ| palitānāṃ kārtṛṇyavṛddhatvalakṣaṇayordvayorapi vayasorvyāptṛtvādāśinā āsannapalitau madhyamavayo'vasthā ucyante | kuta etat ? vayo'dhikārāt | madhyamasya vayaso-

2.p16

niruktamantrabhāṣyārthapūrvavṛttisamuccayaḥ | .........'mantreṇa racitaḥ sūnunā pitṛśarmaṇaḥ || [ ityācāryamaheśvaraviracitāyāṃ niruktabhāṣyaṭīkāyām aṣṭamasyā-(tṛtīyasyā-) dhyāyasya dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ| aṣṭamo-(tṛtīyo-) 'dhyāyaśca samāptaḥ | ]

2.p17

jahetyasya padasya pratijñātāthropapādanārthaṃ prathamaṃ tāvat pūrvā ṛgarthe vyākhyāyate | triśoka indramāhamā na̱ eka̍sminnāga̍si̱ mā dvayo̍ru̱ta triṣu̍ | va̱dhīrmā śūra̱ bhūri̍ṣu || māśabdo vadhīrityetena sambadhyate | naḥ-asmān, ekasminnāgasi-aparādhe, mā na dvayoḥ, uta triṣu mā vadhīḥ mā hiṃsīrityarthaḥ | mā ca he śūra ! bhūriṣu bahuṣu vibheyā hi, vibhemi hi | tvadvaitaḥ-'cetuprakaraṇe yuṣmadasmadośchandasi sādṛśya upasaṃkhyānam' iti vatupratyayaḥ tena tvatsadṛśādityarthaḥ | ugrān-aprasadyāta krūrādvā, abhiprebhidbhinnaḥ-abhiprabhaṅguḥ śatrūṇām, dasmānupakṣapayituśca, aṃham̐tīpahaḥ-gantṛtvorhataḥ senānāmabhibhaviturityarthaḥ| yata evamato bravīmi 'mā saṃhaṃsuḥ'-māśabda āvida ityetena sambadhyate | sakhyuḥ-mitrasya, śūnam pravṛddham, kiṃ tat ? sāmarthyāt pāpam, pāpaparyāya airghaṃ vā śūnam | āvide ābhimukhyena mā jñāsiṣam | mā ca putrasya | prabhūvaso-prabhūtadhana ! kiñca āvṛttatvādāvṛtāvṛttistayā tadvata, āvṛttirmadityarthaḥ | bhūtu-chāndasatvād vikaraṇābhāvaḥ | asmān prati sarpi devaprasādaparaṃ bhavatu, te-tava, manaḥ | evamukta indrastaṃ sopālambhaṃ pratyāha-ko nu, kaḥ praśne, 'nuṃ ityupālambhe, pādapūraṇo vā he maryā ! manuṣyāḥ ! athavā kā+u=ko lakāraiḥ padapūraṇaḥ, maryādāvido'pi maryādā-

2.p18

atra-maryādābhidhānaṃ vā syāt-iyaṃ maryādā abhidhānamuktama | tadayuktama, prathamābahuvacanāntaṃ hīdamāmantritam, na tu dāvantamekavacanāntama, maryā abhyadhita iti savarṇadīrghatvaprasaṅgāt | anudāttasya cāmantritatvāsambhavācca doṣaḥ, chāndasatvādubhayaṃ bhaviṣyati | anye tu śākhāntarābhiprāyaṃ manyante |

2.p19

maryādā maryādovibhāgaḥ-maryādā nāma-pūrvasyā bhūmerantaḥ, mriyate sā tatreti maryā, ādiḥ parabhūmerādambhaḥ, maryā cādiśca maryādī, tau yena yasmin vā pradeśe vibhajyete, sa maryādovibhāgaḥ | sa maryāyā rcādinā ca yogāt | maryādāmaryādinoḥ-iti pāṭhe vrīhyādidarśanādiniḥ | maryādinā tadvatorgrāmayorvibhāgo vā |

2.p20

apākamiti nyāyaprāptavacanama, apāpako hi na hanyate | tathā hite ityarthaprāptavacanameva, ata eva hi palāyatinābhihitama |

2.p21

nidhetyanantaramanavagatasaṃskārama, tasya pāśyā bhavatīti paryāyeṇābhidheyakathanam | yad yasminvidhīyate sthāpyate mṛgapakṣigrahaṇāya iti nirvacanam | abhidheyaprasaktaṃ nirāhapāśyo pāśasamūhaḥ, samūhārthe pāśaudibhya iti yaḥ | pāśyā jālam, pāśyānuprasaṅgāt pāśaṃ nirāha-pāśaḥ pāśayateḥ bandhanārthād vipāśanāt | tena vividhe mṛgaḥ pakṣī vā badhyate | nigamaḥ[ iti navamasyā-( caturthasyā- ) dhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ | ]

2.p22

adriḥ āhaṇāti vidārayati anena somamidaṃ gadādri vā | api vātteḥ syād bhakṣaṇārthasya | adrayo hyabhiṣavakāle somamadanti | tathāca mantre'pi 'somādo'

2.p23

gadha iti dhananāma | kimarthametaducyate paṭhitamevaṃ hyetaducyate prasaṅgena nirvacanapradarśanārtham | rādhnuvanti sādhayanti etena dharmārdīn puruṣārthāniti | tanmattvaṃ vittadhana labdhadhanetyarthaḥ | ubhausamupalam̐bdhau bhavataḥ | ‘ubha umbha pūraṇe’ | saṃpūritau paraspareṇa | ubhaśabdasya hi dvigataṃ sāhitya mityarthaḥ | yo yaśca sāhityasaṃpūritau paraspareṇa bhavataḥ |

2.p24

raṇaum̐ya ramaṇīyāyeti | ramaṇīya̍śam̐bdopām̐dānaṃ raṇaśabdasya nirvacanapradarśanārtham | jetre̍yam̐ jayatermāyetyarthaḥ | arthaprāptavacanaṃ cedam | saṃgrāmārtho hi mada ihopāttaḥ | jayakam̐raiśca madaḥ saṃgrāmārthe bhavati na saṃmohakaraḥ | madhu somamityaupamikam | upamāprayuktaṃ madhusādṛśyāt drutyaudo | madhu somaṃ maudyateḥ | vināpi caim̐ śabdena some madhuśabdasya pravṛttinimittāntaravacanametat | mādyatervā madhu

2.p25

jāmyatirekanāma | atiricyata ityatirekaḥ punaruktamucyate tasya nāma punarjñāyamānatvāt | udāharaṇam | 'atha yadasannayat puroḍāśāvantareṇopāṃśvānyasya yajatyajāmitayā' iti | tathā 'jāmi vā etad yajñe kriyate yadanvañcau puroḍāśau' iti | bāliśasya vā apratikāryeṣu mugdhaḥ śeta iti bāliśo mūrkhastasya vā nāma | sa hi jāta eva kevalaṃ na kasmaicit puruṣārthāyālam | tatra nigamaḥ paryeṣyaiḥ | samānajātīyasyopajanaḥ | anye

2.p26

kvacittu śaṃyorityevaṃrūpamevaikam | tatpradarśanāya athāpi śaṃyurityādi | śaṃyurnāma bṛhaspateḥ putra iti so'pi śaṃyorityanenocyate 'tacchaṃyorāvṛṇīmahe' ityatra | prasaṅgenedaṃ śrutisārūpyāt bhinnārūpasyāpi śaṃyorityekapadasyārthavacanam | ekapadatvamekodāttatvāt | abhyasyata evaiko yo nityamudāttaḥ | ādiritu śamityanudāttaḥ |

atha pañcamo'dhyāyaḥ

3.p1

adīnaparyāyo vā nairuktapakṣe'ditiśabdo na devamātṛvacanaḥ | ata āha | ainenyadīnānīti vā iti | akṣīṇā dyauḥ | tathāntarikṣādīni | adhyātmamapi aditiḥ prakṛtiḥ kāraṇaṃ brahma | prakṛtisarvanāmatvācca tatprabhavatve sati sarvamaditiriti vyākhyeyam |

3.p2

vastra vasterācchādanārthasya | ācchādyate hi tat | tāyuḥ stenaḥ | saṃstyānaṃ saṃhataṃ piṇḍībhūtamasmin pāpakarmeti nairuktāḥ | tasyatervā syādapakṣayārthasya | upakṣīṇe hyastāviha loke āyuṣā yadā rājño mārayiṣyamāṇatvāt | paraloke'pi dharmeṇa adharmakāritvāt | bhara iti nirvivakṣayopanyāsaḥ | bharatervā | hriyante hi tadarthe yodhānāmāyūṃṣi dhanāni ca | nīcairniścitamadhaścitam | uccaiścitamūrddhacitam | prāsaṅgikaṃ cedamṛdyaiḥśabdasya nirvacanam | śyenaḥ śaṃsanīyaṃ gacchati | uccairdūraṃ ca gamanāt | praśaṃsāyāṃ ca |

3.p3

aṃhatirahamahaṃdha hanternirūḍhopadhodviparītāta | hanterupadhāyā akāraḥ sannishipya ūḍhaḥ prāpito nītaḥ ādau yasya sa nirūḍhopardhaḥ | yāvapi hakāranakārāvayavau tāvapi viparītī yasya sa viparītāvayavatvād viparītaṃḥ | bhīmabhāmovaduttarapadalopena ca| prasaṅgeta cātra aṃho-

3.p4

ṛdhagit‍yanavagatam | anekārthaṃ cāvegatam | anekārthaṃ darśayati pṛthagbhāvasyetyādinā | pṛthagbhāvo'nuprocyate yena tat pṛthagbhāvasyānupravacanam | vācakamityarthaḥ | atra bhāṣyakāreṇa niyamo noktaḥ | ucyate |

3.p5

bhrātā bharaterharatikarmaṇaḥ| harate bhāgaṃ vibhajyasya hi dhanasya | madhyamo'pi vṛṣṭyarthaṃ raśmibhirāhṛtānāṃ bhaumānāṃ bhāgāne harati̍ | bharttavyo bhavatīti vā sarve vā pūrvaṃjasyetarān vibhṛ-

3.p6

sapta yuñjanti rathamekacakramekacāriṇamiti | ekacakramityasyārthasya vacanapradarśanārthaṃ cātra caraṇasyopādānam | parastāccakraśabdanirvacanena cakre caṅkramaṇasyāpyupādānāt ekacāriṇamekacakrātaikamityarthaḥ | cakraṃ ca cakatervā caitervā krāmaterveti dhātavandhatvam | arthastu yaiścarateḥ sa eva kramerapi | idamapītaṃ nāma saṃjñā | etasmādevābhisaṃnāmāt | nataṃ hi svāsminnābhavati |

3.p7

bhandanā ityasya dhātvarthānavagamaṃ rūpānavagamañca darśayituṃ nigamepṛpakṣepaḥ | tatra ‘madi kalyāṇe sukhe cai' iti pāṭhād bhandateḥ stutyarthatvamaprasiddhamiti avetikarmasu pāṭhaṃ darśayannāha-bhadanteḥ stutikarmaṇaḥ stutyarthe vartamānāsyeti | ataeva cokhyāta prathamamudāharenti | ‘purupriyo bhandate' iti | rūpamapi bhandaterlyuṭi napuṃsake bhāve bhandanamiti syāt | striyāṃ bhandanīti | bhandanāśabdasyobhayātānavagatasya paścādudāharaṇam‘sa bhandanā udiyarti' iti |

3.p8

ayamapītaro'suravarāhaḥ paśuvarāho vā yatasmādeva varāhāratvād varāharaṇatvād vā | tatrāsuravarāhasya śrutyā nirvacanaṃ pradarśayati 'varamāhāramāhārṣīditi' | meghe'pyetatsamānam | vṛhati mūlānītyādi sāmānyetopakṣisasya paśuvarāhasya nirvacanam | vṛṃheti uccaruddhati cakreṇa khanati vaneṣu mūlānīti | vṛddervarāha ityarthaḥ | varaṃ vaimityekasya vairśabdasya nivṛttiḥ | vaiśabdād vṛddeśca vairāhu iti śrutirdraṣṭavyā |

3.p9

ā ityākāra upasargo yaḥ purastādeva 'ā ityarvāgityarthe' ityatra vyākhyātaḥ | puna̍śca athāpyupamārthe dṛśyata iti nipāta ityuktaḥ | ihāpyadhyartha ityāha | adhyarthaśca 'adhotyuparibhāva' ityuktam | udāharaṇe padavibhāgaṃ darśayitumāha | agna ām̐ apaḥ agne adhyapa ityarthakathanam | udāharaṇam iti |

3.p10

ācāryamatena yadā tu śipayo bālaraśmaya ucyante tairaviṣṭa iti, evametat praśaṃsānāmaivābhipretaṃ syāt | tadapyevaṃ vyākhyeyam | kiṃ praśne | idvevārthe | mā vapo asmaditi parastād rūpaśruterihāpyetadrūpamityadhyāhāryam | tenāyamarthaḥ | kimetadeva rūpaṃ tava he viṣṇo apraśastamiva paricekṣyaṃ prakhyāpanīyaṃ bhūd bhavati | yuktatamamucyate | udayottarakālamāvinī yā avasthā tasyāṃ vartamāno yat tad bravīṣi śipiviṣṭo'smi bālaraśmibhirāviṣṭo-

3.p11

hitaṃ jayātha ityasyārthakathanaṃ suhitaṃ jayetai iti | tato'pi vispaṣṭataramāha | jayena vo hitamastu devānāṃ prasādenetyabhiprāyaḥ | āhāva āhvānaṃ hvayante hi tatra pānārthaṃ gavādayaḥ | udakaprasaṅgād āīvaimiti | tat paryāyaṃ nirāha ārhavainām | ābhimukhyenohyate tasminnudake

3.p12

prāgeva dātralavanādityarthaḥ | muṣṭina gṛhītamātramevetyabhiprāyaḥ | pakvaṃ satai | kim ? sāmarthyād yavādi dhānyam evād āgacchatītyāśāsmahe | sṛṇiśabdasya svavyāpāre lakṣaṇatāṃ darśayati | aṅkuśābhīvāditi | aṅkuśākarṣaṇetyādityarthaḥ | dvirabhyāso'dhyāyapīrasaptijñāpanārtha iti siddham |

3.p13

bharadvājasyārṣam | ākāro vahantvityanena sambadhyate | ajāso'rjāḥ pūṣṇo'śvāḥ pūṣaṇaṃ rathe tṛtīyārthe eṣā saptamī rathena niśṛmbhārastacchabdaśruteryacchabdo'dhyāhāryaḥ| ye niśṛmbhāḥ śīghragāmina ityarthaḥ | kīdṛśaṃ pūṣaṇam ? ucyate | janaśriyaṃ dīptamityarthaḥ | devaṃ dānādiguṇamāvahantu asmānprati | bibhrataḥ samyagdhālayantaḥ |

3.p14

medhātitheḥ | vṛha̍ntaṃ mahat vaktavyaṃ vā ukthaṃ stotraṃ stutiryasya tamindraṃ mahāstutiṃ vā havāmahe āhvayāmaḥ| sapraketasaṃ suprau karasnū bāhūnāmaitat, suprī bāhū yasya tam | kimartham ? ūtaye tarpaṇāya somena pālanāya vātmanaḥ sarvairdevaiśca sādhu rasānupradānādi karma kṛṇvantaṃ kurvantama̍va̍se pālanāya jagataḥ |

3.p15

vasiṣṭhasya | aśvināvucyete | yuvayoryuvayoḥ śriyaṃ pari servaitaḥ yoṣā strī upa āsthyā avṛṇīta vṛṇīte yuvayordīptyā dīptimatī bhavatītyarthaḥ | sūrye duhitā sūryeṇa divi janyamānatvāt sūryasya duhitā | kadā vṛṇīta ? paritasmayāyāṃ rātrau ūrdhvamardharātrādaśvinoḥ kāla iti vakṣyati tasmin kāle rātreḥ paścime bhāga ityarthaḥ | kiñca yad yasmād devayantaṃ devān yaṣṭuṃmicchantam, icchayātra tatpūrvakatvādanguṣṭhānaṃ lakṣyate devānāṃ yaṣṭāramityarthaḥ | avatho rakṣatho yuvām | śacībhiḥ karmabhiḥ svaiḥ prajñābhirvā | yasmāditi śrutestasmādityadhyāhāraḥ, tasmāt parigmaṃsaṃ pariṃlayaya pratītyasya sthāne ghraṃsamapyaṃhaḥ, ahanītyarthaḥ | omenā avanāyāvanena vā nimittabhūtena tarpaṇārthamityarthaḥ | vāṃ yuvāṃ vaiyodhdhanāmedasa, annaṃ havirlakṣaṇaṃ gād agāddaṃ gacchati yuvābhyāṃ dīyata ityarthaḥ | udite aśvinoryāga ucyate | ahaḥ pratyahamagāditi | tasmād yajamānaṃ rakṣarthaḥ | tasmātne prātarevejyethai ityarthaḥ | iti (maheśvarakṛte) niruktavivaraṇe ekādaśasyā- (ṣaṣṭhaisyā-) dhyāyasya prathamaḥ pādaḥ |

3.p16

saptamyām-'sugāvo devāḥ' iti saptairdaśe vyākhyāsyate | pāya ityanavagatamanekārthaṃ ca | tat punaretad yathā vyākhyātam, 'panthāḥ payatervo' ityādau | antarikṣaṃ tāvaducyate-|

3.p17

ojaśśabdaṃ nigamaprasaktaṃ nirāha | ojatervā nairuktasya dhātoḥ sāmarthyakarmaṇo vā ubjatervā nyagbhāvārthasya ojo hi sāmarthyaṃ vṛddhirvā tejasā nyagbhāvayati viśvam | āśīrityanavagatamanekārthaṃ ca | yajamānasya vratadhuṅ 'nāśiraṃ duhre na tapanti' iti darśanāt | āśrayaṇāt somenāśrayeṇādvā homārthasya | āṅ ca dyotakalakṣaṇaḥ, īṣacchravaṇāt | itarā prārthanārūpā āśiṣamāśāsta iti sakārāntād āśāserdhātoricchārthasya kvipyeva | udāharaṇam-

3.p18

tritasyārṣam | mūrā mūḍhāḥ | he amūra amūḍha na vayam | kim ? na vayamiti sākāṅkṣatvād atra vitse iti ardharcāntastho vidiranupaktavyaḥ, na vayaṃ vidmaḥ | cikitvaḥ he cetanavan | kiṃ na vidmaḥ ? mahitvaṃ māhātmyaṃ tava he agne | tvamaṅgeti nipāta evārthe, tvameva vitse | kiñca śayaṃ iti sthānārthaḥ, āmāśayo jalāśaya iti yathā sthāne sāmarthyāt | vaniḥ rūpanāmedaṃ sāmarthyāccātra antarṇītamatvartho draṣṭavyaḥ, āhavanīyākhyena rūpeṇa rūpavān bhavān | carati jihvayā jvālākhyayā adan havīṃṣi bhakṣayan | kiñca rerihyate 'liha āsvādane' atyarthe leḍhi āsvādayati dīrghaprasṛtayā jvālayā yuvatimātmanā miśrayatīmāhutīmityarthaḥ | viṭpatirviśāṃ manuṣyāṇāmadhipatiḥ san |

3.p19

dīrghatamasaḥ | yo vāṃ yuṣmadaḥ sampradāne caturthī bhavati dvivacanametat, yuvābhyāṃ mitrāvaruṇābhyām yajñaiḥ saptamyarthe eṣā tṛtīyā, yajñeṣu śaśamānaḥ śasan stuvan dāśati dadāti | kim ? sāmarthyāt havīṃṣi | kavirmedhāvī hotā āhvātā devānāṃ yajati yāgaṃ ca karoti | manmasādhanaḥ mananamanuṣṭheyapadārthaviṣayajñānaṃ tatsādhanabhūtaṃ yasyāsti sa manmasādhano'dhikṛta ityarthaḥ | tasya kim ? ucyate | upetyetad gacchatha ityetena sambadhyate, ahaśabda evārthe

3.p20

śaśvannityam | dākṣiṇājā dakṣiṇasyāṃ diśi deśe ajāyanta ityāṅpūrvesthaṃ janerḍeḥ pratyayaḥ, dakṣiṇajā eva dakṣiṇājāḥ prajñāderākṛtigaṇatvāt svārthiko'ṇpratyayo draṣṭavyaḥ | krītāṃpatimācakṣate | evaṃ prasiddhohābhidhānadharmo dakṣiṇāpathe kvaciddeśe | iva sampratyarthe, suṣṭhu samāptaguṇatvāt susamāpto nirmātā tanayaṃ yat viturapi tvaṃ tadasau annapānabhogādinā nirmimīte evaṃśīīlaḥ saṃbhogena hi sampūrṇoṃ bhavati | ato'sau pituḥ kanyāpiturjāmātā bhavati | syāla āsannaḥ sahayogena sambandho nānyebhyaḥ pi..........sadeḥ syāla iti | nidānaṃ nāma granthastadvido naidānā manyanta iti śeṣaḥ | tathāhi tasmin sarvo virdhotaḥ syāladvā

3.p21

apaṃ hantiḥ pūrvasyāṅo hrasvatvena | ābhimukhyena hanti śreyaso vināśayatītyarthaḥ | caruśabdo mṛnmayeāṃ sthālyāmadhikaraṇe ādheye carām̐vepīti droṇādiśabdavad ubhayatra prasiddho'viśeṣāt | mukhyaṃ caraterarthasamavāyaṃ darśayati rāmucaranyasmāna tasmādvaurī iti | vikṛttān praveśānāyata iti vikṛntataḥ kravyamiti nairuktāḥ | lokastu samudāyaprasiddhyā saṃsmaran

3.p22

amīvetyanavagatam | hiṃsitāro gaurnābhidheyaḥ | tataśca pūrvamantroktena amyamanena

3.p23

nigamaprasaktaṃ ninyāha satyavevetyādi | dvau pratiṣedhau prakṛtamarthaṃ gamayataḥ, avisaṃvādakāvityarthaḥ | aurṇavābho manyate | nityapakṣe nityaṃ prāguṣaso darśanāt satyasyāvisaṃvādino'rthasya praṇetārau | tasmin hi kāle manasaḥ prasādaḥ | svaviparītaṃ vastu pratipātīti | tathā coktam 'brāhme muhūrta uttiṣṭhet' ityādi | satyaśabdānnayataiśca nāsatyau ityāprayaṇo manyate | nāsikāprabhavauvityaitihāsikāḥ | nāsikāśabdāt prabhavārthetyaipi nasīṃdeśo draṣṭavyaḥ | nāsikātaḥ pratilabdhaḥ san tatkām̐pītyākhyātaṃ purāṇāryatvādebhya āgantavyam | purandhīti dhīśabdasya dhīkarmasu paṭhitvād bahukarmā bahuprajño vocyate | ato'saṃvijñānapadatvābhāvād guṇapadatve sati prakṛtasyaiva kasyaicid guṇapadamāhosvid apūrvasyeti sandehād vicārārthaḥ

atha caturthaḥ pādaḥ

4.p1

barhaṇā ityanavagatam | parivṛṃheṇeti dhātvarthakathanam | dhātvarthaśca vṛddhirhiṃsā vā | nivarhatervadhakarmasu pāṭhāt | vṛddhayarthasya bṛherbhūte kartari lyuṭ, parivṛddhaḥ prāpto mahattvobarhaṇā | tatastṛtīyekavacane barhaṇeti prāpte tṛtīyāyāḥ 'supāṃ sulukpūrvasavaṇau' ityākāraḥ | hiṃsārthe vā bhāve lyuṭ, barhaṇaṃ tataḥ pūrvavad vibhakterākāraḥ | ato barhaṇamityavagamaḥ | sarvathā barhaṇā ityanavagatam | udāharaṇam—

4.p2

sakhyanāmāpannasyendrasyārṣam | arcetiḥ sāmarthyāduccāraṇārthaḥ | ātmana evāyamantarātmanā praiṣaḥ | arca uccāraya he antarātman | dive bṛhate tādarthye ete, dīptasya mahataścendrasyāśūṣyaṃ śūṣaṃ balaṃ tato nimittārthe yad balasya nimittaṃ balavṛddhikaramityarthaḥ | kiṃ tat ? vacaḥ stutilakṣaṇam | stūyamānā hi devatā vīryeṇa vardhata iti | uccāraya prāpaya śūṣyaṃ vaca iti yasyendrasya | kim ? ucyate | svakṣatram ityapaṭhitamapīha balanāma draṣṭavyam | svakṣatraṃ balaṃ na parāśritaṃ yasya tadanyapadārthaḥ | yasyendrasya dhṛṣataḥ parānabhibhavato dhṛṣad dhṛṣṭaṃ pragalbhaṃ mano yaḥ

4.p3

ghraṃsa iti paṭhyamānasya nirvacanārtha upakṣepaḥ | rasā avaśyāyā ādityena | rātriśabdanirvacanārthaṃ prasiddhaṃ tāvadāha goruṣaḥ prasavakāle aṅgāntarebhya utchidrataṃ bhavati | yadvā upakliśyogdhṛtamudṛtamiva kenacit | tatairakṣo rasānupradānasāmānyād rātrirapyūdha ucyata iti nirvacanārtha upakṣepaḥ paṭhyamānasyaiva | tatanuṣṭiśabdādhapradarśanamalaṃkariṣyurityādi | tanuṃ śobhayitāramiti pāṭhaḥ | kapūyāḥ pāpāḥ |

4.p4

abhyupasargaśruteryogyakriyāpadamadhyājahāra bhāṣyakāro'bhibhavatīti vināśayatītyarthaḥ | abhighetanetyanavagatam | abhidhāvatetyavagamaḥ | udāharaṇam—| [ ityekādaśasyā-(ṣaṣṭhasyā-) dhyāyasya ṣaḍviṃśaḥ khaṇḍaḥ | ]

4.p5

vacervā karmaṇryauṇādiko vatunpratyayo vaktavyaḥ | svaguṇamanekākāramāviṣkarotītyarthaḥ | iti [ ācāryamaheśvarakṛte ] niruktavivaraṇasamuccaye ekādaśasyā- [ ṣaṣṭhasyā- ] dhyāyasya pañcamaḥ pādaḥ samāptaḥ |