Pramāṇa · Search · About · API

Vedapadapathacarca (Vedapadapāṭhacarcā)

वेदपदपाठचर्चा

Language
Sanskrit
Date
700 BCE – 1800 CE
Extent
254 passages, 1,282 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Vedaa Padapaat’hachachaar^ya Upalekhasutrama~; ed. K. V. Abhyankar; 1974 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

p1

Veda-Padapāṭha-Carcā

p2

prathamaḥ khaṇḍaḥ (padacarcā) 1. arthaḥ padam

p3

2. catvāri padajātāni nāmākhyāte copasarganipātāśca³

p4

3. tāni dvividhāni kevalāni samastāni ca

p5

4. tannāma yenābhidadhāti sattvam

p6

5. tadākhyātaṃ yena bhāvaṃ sa dhātuḥ

p7

6. kriyāviśeṣavācina upasargāḥ

p8

7. uccāvaceṣvartheṣu nipatantaḥ padāntarasaṃbaddhatvenārthapratipādakā nipātāḥ

p9

8. vibhaktistrīkaraṇapratyayāntānāṃ padānāṃ pratyayarahityena pratipadaṃ dṛśyamānaṃ rūpaṃ prātipadikam

p10

9. ākhyātakaraṇapratyayarahitaṃ mūlasvarūpaṃ dhātuḥ

p11

10. nāntāni nāmāni, asthyādīni pādadantādīni ca dviprakṛtīni

p12

11. astiyajādidhātavopi tathaiva

p13

12. parārthābhidhānaṃ vṛttiḥ⁴

p14

13. kṛttaddhitasamāsaikaśeṣapratyayāntadhātudvirvacanāṅgacaṅgāvākhyātasamāsarūpāstā aṣṭa

p15

14. dhātornāmakaraṇayoge kṛdvṛttiḥ

p16

15. nāmno nāmakaraṇayoge taddhitavṛttiḥ

p17

16. padayorekārthībhāvena saṃhitatvaṃ samāsaḥ

p18

17. samastapadayorekasyaiva prayoga ekaśeṣaḥ

p19

18. pratyayayogena dhātoḥ punardhātvāpādanaṃ, nāmno vā dhātvāpādanaṃ pratyayāntadhātuvṛttiḥ

p20

19. nāmākhyātopasarganipātānāmavyavadhānena dviruccāraṇaṃ dvirvacanavṛttiḥ

p21

20. nāmno nāmāntareṇa dṛḍhasaṃbaddhārthatvamaṅgavadbhāvavṛttiḥ

p22

21. nāmna ākhyātena saha samāsa ākhyātasamāsavṛttiḥ

p23

22. vṛttyarthāvabodhakānāṃ padānāṃ pṛthagavasthānaṃ vigrahaḥ

p24

23. sa ca dvividhaḥ svapadairanyapadairvā

p25

24. vṛttipadavibhājakāni parvāṇi

p26

25. kṛttaddhitasamāsā ekaparvāṇo dviparvāṇo vā

p27

anabhiśrātavarṇaḥ, mithovadyapebhiḥ, vīravattamam and others. It is, however,

p28

26. nāmno'nantaraṃ dhātorvā'nantaraṃ pratyeti sa pratyayaḥ

p29

27. nāmakaraṇadhātukaraṇavibhaktisvārthikabhedena te caturvidhāḥ

p30

28. vibhaktipratyayāntānāmeva nāmnāmākhyātānāṃ ca vākye prayogaḥ

p31

29. padapāṭhe parvaṇi kṛta īṣadvirāmovagrahaḥ

p32

30. vṛttivigrahe padavibhāgayorarthavibhāgayośca spaṣṭapratipattiścettarhyevāvagrahaḥ

p33

31. sa caikasminpade sakṛdeva kāryaḥ, na parvaṇi parvaṇi

p34

32. kṛdvṛttau dvayoḥ khaṇḍayoḥ pṛthaktvenārthānavadhāraṇātrāvagrahaḥ

p35

33. kasupratyaye'vagrahaḥ

p36

34. taddhitavṛttau prātipadikaṃ tāntaṃ sāntaṃ na cet, pratyayaśca svarayakārādirna cet

p37

35. samāsavigrahe padayormadhye'vagrahaḥ padapāṭhe

p38

36. nañsamāse pūrvapadasya vikṛtatvādbhāgayośca pṛthagarthānavadhāraṇānnāvagrahaḥ

p39

37. devatādvandve taṇi² ca nāvagrahaḥ

p40

38. saṃghātātheṣu³ dvandve nāvagrahaḥ

p41

39. vibhaktipratyayeṣu prakṛtipratyayayoravikṛtatve satyevāvagrahaḥ

p42

40. añcisahoḥ kvibanta uttarapade gopādiṣu ca nāvagrahaḥ

p43

41. ekaśeṣavṛttau na vigraho na vā'vagrahaḥ

p44

42. pratyayāntadhātuvṛttau nāmno'nantaraṃ dhātukaraṇe taduttaraṃ ca nāmakaraṇaścet

p45

43. dvivaṃcanavṛttau samāsavadavagrahaḥ

p46

44. aṅgavadbhāvavṛttau kevalamekasvaryaṃ dṛśyate nāvagrahaḥ

p47

45. ākhyātasamāsavṛttau samāsadvavagrahaḥ

p48

46. udāttānudāttasvaritapracayāḥ svarāścatvāraḥ

p49

khasyetyuccaiḥkarāṇi śabdasya | anvavasargo mārdavamurutā khasyeti nīcaiḥ karāṇi

p50

47. saṃhitāsvarā eva padapāṭhe'vatiṣṭhante

p51

48. ekasminpade ekasyāṃ vā vṛttāveka evodāttaḥ | śeṣa anudāttāḥ

p52

49. devatādvandveṣu vanaspatiyādiṣu ca yugapad dvāvudāttau

p53

50. saṃhitāsthāni sarvānudāttapadāni padapāṭhe tathaiva paṭhyante

p54

51. padapāṭhe sāvagrahapadoccāraṇe udāttātpūrve sarve svarā anudāttāḥ paṭhyante

p55

52. udāttādanantaramekaḥ svaritastadanantaraṃ ca sarve pracayatvena paṭhyante

p56

53. lopāgamādeśavarṇavikārarūpāḥ saṃghayaścaturdhā

p57

54. svarasaṃdhau guṇavṛddhisavarṇadīrghāntasthādeśavajrmanyatraikasya svarasya lopaḥ

p58

55. ṅaṇanā āgamāḥ pūrvasya na parasya

p59

56. guṇavṛddhidīrghāḥ svarādeśāḥ

p60

57. vargaprathamattīyapañcamā vyañjanānāmādeśāḥ

p61

58. sakārasya ṣakāro vikāro nakārasya ṇakāraśca

p62

59. pūrvapadasthanimittena ṣatvaṇatvarūpavikṛtimāpannayoḥ sakāranakārayoḥ padapāṭhe prakṛtyāpādanam

p63

60. abhyāsātparasya ca ṣakārasya tathaiva

p64

61. luptāntimanakārasya pratipadikasya tathaivāvasthānam

p65

e. g. a̱kṣaṇvān (I. 164.16).¹

p66

62. dhakṣidhakṣorityādau saṃhitāpāṭhe kṛtasya datvasya dhatvapratyāpattiḥ

p67

āda̍sya̱ te kṛ̱ṣṇāso̍ da̍kṣi sū̱raya̍ḥ (I. 141.8) is split up in the Padapāṭha as āt | a̱sya̱ | te | kṛ̱ṣṇāsa̍ḥ | dhakṣi̍ | sūraya̍ḥ. Similarly saṃdda̍ṣṭirasya hi̱yānasya̍ da̱kṣoḥ (II. 4.4) is split up as sam'dṛ̍ṣṭiḥ | a̱sya̱ | hi̱yānasya̍ | dha̱kṣoḥ | So

p68

63. avyayānāmākhyātānāṃ ca dīrgīkṛtontyaḥ svaro hrasvatāmāpadyate padapāṭhe

p69

saptamo vibhāgaḥ (padapāṭhavaiśiṣṭyacarcā ) 64. trayāṇāṃ tryadhikānāṃ vā padānāṃ saṃhitāpāṭhe tryadhikavāramāvartane padapāṭhe teṣāmagrahaṇa̍ samayaḥ | anuccāritāni padāni ca galatapadāni

p70

recital, e. g. bṛhadva̍dema vi̱dathe̍ su̱vīrā̍: (ṚV. II. 28.11 etc.) or ā̱di̱tyairyo-

p71

65. anānupūrvyasaṃhitāyāḥ padapāṭhe yathāyogyaṃ padāni paṭhanīyāni

p72

Ṛk Prātiśākhya.² The text śunaścicchepa̍ṃ nidi̍taṃ sa̱hasrā̍t (V. 2. 7) is split into the Padapāṭha as śunaḥ'śepam | cit | ni'di̍tam | sa̱hasrā̍t

p73

66. padasyānte itikaraṇaṃ veṣṭanamiṅganaṃ pragṛhyebhyaśca samāsavigrahe ca

p74

67. upasargebhyopi taittirīyaśākhāyām

p75

aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ( vedavākyoccāraṇarīticarcā ) 68. saṃdhikāryaiḥ saṃbaddhāni padāni saṃhitā

p76

69. saṃhitāpāṭhe ṛgardhe virāmaḥ

p77

70. ṛgardhamadhye svaritāt praccayādvānantaraṃ padasyānte īṣa‌dvirāmaḥ, na padamadhye kadāpi | tathaiva pādānte

p78

71. svaritoccāraṇamīṣatpralambanena kurvanti ṛksaṃhitāpāṭhakāḥ

p79

72. śaṣaseṣu pareṣvanusvārasyānunāsiko yajuṣi

p80

73. ivapadamasamastaṃ pṛthaktvena paṭhanti taittirīyāḥ

p81

74. ḍaḍhayoḷḷhau ca vyañjanaṃ paraṃ na cet

p82

75. samastapadānāṃ veṣṭanaṃ vinā avagrahayukto vigrahastathaiva

p83

76. pragṛhyasya samastapadasya veṣṭanānantaramavagrahayukto vigrahaḥ

p84

77. yakārasya padādau jakāraḥ kvacit ṣakārasyāpi sthāne khakāraḥ śukle yajuṣi

p85

78. kvacitttaittirīyā nimittaṃ vinā nakārasya sthāne ṇakāramuccārayanti| pādānte nakārasya dvitvaṃ ca| tathaivānunāsikāraparasyākārasya ruḍāgamam

p86

79. narāśaṃsādīni yathopadiṣṭam

p87

80. padapāṭhasaṃketā ete kramapāṭhe vikṛtiṣu ca pravartante

p88

kramo dvābhyāmabhikramya pratyādāyottaraṃ tayoḥ| uttareṇopasaṃdadhyāt tathārdharcaṃ samāpayet || (ṛkprātiśākhya X. 1)

p89

krame yathoktaṃ padajātameva dvirabhyaseduttarameva pūrvam | abhyasya pūrvaṃ ca tathottare pade'vamānamevaṃ hi jaṭābhidhīyate

p90

hayagrīvakārikā 1

p91

brūyāt kramaviparyāsamakramaṃṣṭraṣṭimaddhi diśet | jaṭākhyāṃ vikṛtiṃ dhīmān vijñāya kramalakṣaṇam || (vikṛtivallī 6 )

p92

brūyāt kramaviparyyāsātprārthaṃsyādinonvataḥ | antaṃ cādiṃ nayedevaṃ kramamāleti kīrttitā || ( vikṛtivallī 21 )

p93

padottarāṃ śikhāmeva jaṭāmāyāṃ pracakṣate | ( vikṛtivallī 22 )

p94

kramāddvitricatu pañcapadakramamudāharet | pṛthak pṛthagviparyyasya rekhāmāhuḥ punaḥ kramāt || ( vikṛtivallī 23 )

p95

brūyādādeḥ kramaṃ samyagantāduttārayediti | - ṛcaṃ vā ṛci vā yatra paṭhanaṃ sa dhvaja smṛtaḥ || ( vikṛtivallī 24 )

p96

kramamuktvā viparyasya punaśca kramamuttaram | ardharcadivamuktoyaṃ kramadaṇḍobhidhīyate || ( vikṛtivallī 25 )

p97

pādastvardharcaśo vāpi sahoktyā daṇḍavadrathaḥ | ( vikṛtivallī 26 )

p98

śikhāmuktvā viparyasya punastripadamuccaret | śikhājaṭāghanaḥ proktaḥ ityaṣṭau vikṛti paṭhet || ( madhusūdanī śikṣā 55 )

p99

purohitam | purohitamīḷè'gnimagnimīḷe purohitam | īḷe purohitaṃ purohitamīḷa īḷe purohitaṃ yajñamya | yajñamya purohītamīḷa īḷe purohitaṃ yajñamya | purohitaṃ yajñasya yajñasya purohitaṃ purohitaṃ yajñamya devam | devaṃ yajñasya purohitaṃ purohitaṃ yajñasya devam | purohitamiti puraḥ'hitam | yajñamya devaṃ devaṃ yajñamya yajñasya devamṛtvijam | ṛtvijaṃ devaṃ yajñamya yajñamya devamṛtvijam | devamṛtvijaṃ ṛtvijaṃ devaṃ devamṛtvijam | ṛtvijaṃ devaṃ devamṛtvijam | ṛtvijamityṛtvijam || hotāraṃ ratnadhātamaṃ ratnadhātamaṃ hotāraṃ hotāraṃ ratnadhātamam | ratnadhātamaṃ hotāraṃ hotāraṃ ratnadhātamam | ratnadhātamamiti ratna'dhātamam

p100

antakramaṃ paṭhetpūrvamādiparyantamānayet | aditakramaṃ nayedantaṃ ghanamāhurmanīṣiṇaḥ || (vikṛtivallī 27)

p101

pra ṇa̍ indo ma̱he tana̍ ū̱rmiṃ na vi̱bhrada̍rṣasi (Rigveda IX. 14.1) as follows:arṣasītyarṣasi | pra ṇaḥ | bibhradarṣasi | na indo | na bibhrat | indo mahe | ūrmi na | indo itīndo | mahe tane | nana ūrmim | indo mahe | na bibhrat | indo itīndo | bibhradarṣasi | na indo | arṣasītyarṣasi | pra ṇaḥ || (vikṛtikaumudī).

p102

śaunakīyaṃ prātiśākhyaṃ tathānyadvikṛtāna ca | adhītya padapāṭhasya kṛtā carcā yathāmati || 1

p103

saṃśodhyoddhṛtavākyāni saṃdarbhairanuyojitā | āṅglabhāṣāpraṇitayā vyākhyayā viśadīkṛtā || 2

p104

pramādīnāmake bāṇagrahadvivindu (1895) vatsare | śake jyeṣṭhe samārabdhā śrāvaṇe ca samāpitā || 3

p105

bhayeyaṃ kāśināthena vāsudevasya sūnunā | abhyaṃkarāpanāmnena puṇyamakhye nagare vare || 4

p106

āṣāḍhā mūṃṣi pañcamyāṃ śubhāyāṃ mandavāsare | bhāṇḍārakara-saṃsthāyai premapūrvaṃ samarpyate || 5

p107

yadyapi kiṃcidadhītaṃ vaidamasti tathāpi dhāṣṭaryamastīdam | vedārthakaraṇamārge saulabhyaṃ syādayaṃ hetuḥ || 6

p108

anyonyo'rthaḥ kṛtaiḥ kāsaṃsaṃvidāṃ sāmprayādibhiḥ | artheṣvanupayuktā syād yathārthajñānakalpane || 7

p109

iti vedapadapāṭhacarcā samāptā || namāmi śākalācāryaṃ śākalyasthaviraṃ tathā| brahmavidyāguruṃ śreṣṭhaṃ bhāradvājaṃ bṛhaspatim|| (vikṛtivallī St. 3).

p110

pāṭha.

p111

text viz. jaṭā, mālā, śikhā, rekhā, dhvaja, daṇḍa, ratha and ghana and the word upalekhasūtram

p112

prathamo vargaḥ

p113

saṃjñāviśeṣāḥ 1. akārādayo dvādaśa svarāḥ

p114

2. śiṣṭaṃ vyañjanam

p115

3. kakārādayaḥ¹ pañca vargāḥ sparśāḥ

p116

4. yakārādayaścatasro'ntasthāḥ

p117

5. śakārādayoṣṭā ūṣmāṇaḥ²

p118

6. prathamadvitīyā vargāṇāmūṣmāṇaśca hakāravarjamaghoṣavantaḥ

p119

7. śiṣṭaṃ ghoṣavat

p120

8. hrasvamekamātram

p121

9. dīrghaṃ dvimātram

p122

10. plutaṃ trimātram

p123

11. vyañjanaṃ cārthamātram̍

p124

12. svarabhaktiścākrame

p125

13. krame tvardhonā

p126

14. kramo dvaipadaśaḥ²

p127

15. tayoruttareṇottarapadaṃ saṃdadhyāt¹

p128

16. ārdharcāntāt²

p129

17. ūmitīmityākāre,³ ṣatvasaṃhite sviti pade naḥ pare, nāvasyet

p130

trikramacatuḥkramaviśeṣāḥ | 1. nyāvidhyadilīviśasya¹

p131

2. uṣā āvartamaḥ

p132

3. nyāvṛṇaṅ marutvantam

p133

4. agādāraigu kṛṣṇā

p134

5. yonimāraigapa

p135

6. enamāyunagindraḥ

p136

7. ahihannāriṇakpathaḥ

p137

8. nyāvṛṇagbharata

p138

9. abhyādevamojasā

p139

10. rikthamārek cakāra

p140

11. rupa ārupitaṃ jabāru

p141

12. anāyudhāsa āsatā sacantām

p142

13. śunaścicchepaṃ niditam

p143

14. ka āsato vacasaḥ

p144

15. ya āyukta tujā

p145

16. duryoṇa āvṛṇaṅ mṛdhravācaḥ

p146

17. duryoṇa āvṛṇaṅ mṛdhravācam

p147

18. vīrāsa etana maryāsaḥ

p148

19. āsu ṣmā ṇaḥ¹

p149

20. a̱stvā̱sata indra̍

p150

21. hantyāsadvadantam

p151

22. nakirādeva ohate

p152

23 nirāvidhyadgiribhyaḥ

p153

24. īyate narā ca śaṃsaṃ daivyam

p154

25. parīto ṣiñcata

p155

26. kuruśravaṇamāvṛṇi rājānam

p156

27. narā vā śaṃsaṃ pūṣaṇam

p157

28. citkambhanena skabhīyān

p158

29. eteṣāṃ madhyamapadānyanavasānīyāni

p159

30. niru svasāramaskṛtoṣasamiti rātryāṃ pañcakramaḥ

p160

ekapadādvipadādyāḥ 1. sādhurasiknyām¹

p161

2. sādhurasikanyādipratyañcamarkamanayacchacībhirityetatparyantaṃ dvipadaikapadā dvāviṃśatiriti

p162

3. tāsāṃ pañcaikapadāḥ | asiknyāṃ siṣaktu na urau devā ā vāṃ sumne iti

p163

4. bhadraṃ na iti pākṣikatvādapakramatvācca noktā

p164

5. śiṣṭāḥ saptadaśa dvipadāḥ

p165

6. tripadāsu ṛkṣu pūrvārdharcaṃ tu dvipadam | uttarārdharcaṃ tu pādameva

p166

7. bharadvājāyadṛterivataccakṣurvṛkṣāścinme'dhīnvatre tyetāsāṃ pañcānāṃ pūrvapāda eva kuryāt

p167

8. pūrvakṛtaṃ rūpamabhikrame yathāsaṃhitam

p168

9. uttarakṛtaṃ pratyādāne

p169

1. parigṛhyāṇi vakṣyāmaḥ

p170

2. atītya parigṛhṇīyāt | avagṛhyasya dvitīye vacane'vagrahaḥ²

p171

3. sahetikaraṇam

p172

4. avagṛhyam

p173

5. ādivikṛtau dhakṣikṣikṣiprādau¹

p174

6. antaḥpadavikṛtamananyakāritam

p175

7. bahumadhyagatāni¹

p176

8. ākāraḥ sānunāsikaḥ²

p177

9. plutādi ca

p178

10. ardharcāntaṃ ca

p179

11. saṃhitāvat pūrvavacanaṃ padavaduttaram

p180

12. tayoritikaraṇamādyudāttaṃ madhye sa parigrahaḥ¹

p181

13. śuddhamākāraṃ pratyādāyottareṇa padena saṃdadhyāt²

p182

14. samayātparamākāramardharcādāvivotsṛjet

p183

15. na ca taṃ samayaṃ krāmayet saṃhitaṃ samayaṃ brūyāt‌¹

p184

16. brūyāttu samayodayam²

p185

17. ākāraḥ samayādyastu ukāro yastathāvidhaḥ | dvitīye vacane vācyau samayena sahaiva tau1

p186

18. trikamaḥ samayādau cetpunarapyādinā saha taṃ paṭhet1

p187

19. akāra-ikāra-ukārān vyañjanaparān vardhamānān padavat parigṛhṇīyāt2

p188

20. atha svaraparāṇi yathāsaṃhitaṃ parigṛhṇīyāt¹

p189

pañcamo varga:

p190

ṭavargīyaviśeṣā: | 1. ṭavargīyam̐ saṃhitāyāṃ yatpade tavargīyam̐ tat padavatparigṛhṇīyāt²

p191

2. padye visarjanīye¹ tapare sakārāpattiḥ

p192

3. ṣatvaṃ sakārasya tu padvat parigṛhṇīyāt

p193

4. ūṣmavṛtternakārasya parigrahe prakṛtyā

p194

5. ūṣmā ṣakāraḥ sakāro vā kapaparaḥ² upacārasaṃjñakastasya lopaḥ parigrahe

p195

pūrpatidhūrṣadādīnāṃ parigrahe viśeṣāḥ 1. pūrbhūḥsvariti padyeṣvaghoṣavatpareṣu antarā rephalopaḥ parigrahe

p196

2. padye visarjanīye capare śakrāpattiḥ saṃdhau

p197

3. paripūrve kṛpapare'ntarā1 ṣakāralopaḥ parigrahe

p198

4. vanapūrve sadapare'ntarā2 rephalopaḥ parigrahe

p199

5. hrasve ca pūrvapadyānte candraśabde pade'ntarā3 śakāralopaḥ parigrahe

p200

6. dhakṣikṣukṣijughukṣato'kṛtaskambhaneneti padavat parigṛhṇīyāt4

First 200 of 254 passages. Read on

See also: more in Manuals of the modified Vedic recitations (Padapāṭha, Krama, Jaṭā, Ghana and the Aṣṭavikṛtis)