Vakyapadiya 5.2.50
Vākyapadīya (ed. Raghunātha Śarmā, with the Vṛtti and his Ambākartrī) 5.2.50
- Language
- Sanskrit
5.2.50
lakṣaṇā śabdasaṃskāre vyāpāraḥ kāryasiddhaye |
saṅkhyākarmādiśaktīnāṃ śrutisāmye'pi dṛśyate ||
5.2.50.p1
(92) karmādayo'pi śaktayo vibhaktivācyāḥ saṅkhyāvaditi tāsāṃ saṃkhyākarmādiśaktīnāṃ śruteḥ śabdasya svavācakasyāmādeḥ sāmye'pi, dvivido vyāpāro vākyārthe | lakṣaṇā ekaḥ | sa ca śabdāsaṃskāre śabdasaṃskāraviṣaye | saṅkhyākarmādirahitasya prātipadikārthamātrasyāsambhavāt
5.2.50.p2
`na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā’
5.2.50.p3
iti śabdasaṃskārārthaṃ svārthena prakṛtyarthamanavadhārayantyapi vibhaktiḥ prayujyate kvacit | tadyathā `grahaṃ sammārṣṭi’ iti | kathamatraikatvaṃ na vivakṣitam ? śabdasaṃsakāramātraphalameva tvekavacanamiti codye nyāyaṃ vakṣyati | iha vastumātropakṣepaḥ | tathā karmādiśaktīnāṃ śabdasaṃskārārthamupādāne'vivakṣā | yathā `saktūn juhoti’ iti | atra hi saktusādhano homa ityetāvanmātraṃ vivakṣitam | havanakriyāyā adṛṣṭārthatvena phalavattvātprādhānyāt kriyāviṣayatvamātreṇepsitatamā api saktavaḥ kriyāsamanvayamātre caritārthāḥ | na hi kathaṃ nāma saktavo bhasma sampadyeran iti homaḥ kriyate, api tu saktusādhanena tenādṛṣṭaṃ sampadyatāmiti | yadyevamadṛṣṭārthatvātkriyāyāḥ saktavo naivepsitatamā iti nāstyevātra karmaśaktiḥ | tadasatyāstasyāḥ kathamavivakṣā | sato hyavivakṣā śabdopāttasya nyāyyā | tadyathā `graham’ ityekatvasya, na tvasataḥ | na hi `kāṣṭhāni pacanti ityuktvā kāṣṭhānāṃ karmaśaktiravivakṣitetyucyate, api tu karaṇaśaktiḥ | satyametat | adṛṣṭameva tu na sampadyeta yadi saktava īpsitatamatvena nāśrīyeran, ananyopāyasādhyatvādityadṛṣṭārthatvasāmarthyādeva saktvarthitābhyupetavyā kriyāyāḥ | tadyathārādhanasya devatārthatā | adṛṣṭārthameva hi devatārādhyate ityadevatārthatve tasyādṛṣṭārthatvameva hīyeta | evamiha pradhānamaṅgaṃ saktavo'dṛṣṭasyeti bhavantyevepsitatamāḥ | avivakṣitantu tadīpsitatamatvam, tāvanmātraphalatvena kriyāyā anabhisaṃhitatvāt, phalāntaraprayuktatvācca saktūnām | kriyāphalatvasya na grahāṇāmiva rūpāntareṇopādānādavivakṣitatvam | tasmādīpsitatamatvaṃ kārakāntarāpekṣayāsaccāvivakṣitaṃ ca rayācidapakṣayātreti sthitam | kvacittu kāryasiddhyarthaṃ saṅkhyākarmādiśaktīnāṃ vyāpāraḥ kāryasya vākyārthabhūtāyāḥ kriyāyāḥ siddhinimitto dravyāvacchedopayogaḥ | saṅkhyādiviśeṣavatā dravyeṇa sādhyamānāyāḥ kriyāyāḥ pratipādanāt | tadyathā paśunā yajeteti | atra hi yajirekenāpi paśunā avikalo niṣpadyata iti vivakṣitaiva sā saṅkhyeti vakṣyate nyāyaḥ | karmaśakteśca vivakṣā `vrīhīnavahanti’ iti | vrīhayo hyavaghātena saṃskāryatvādīpsitatamāḥ na tvavaghātamātrārthaṃ kaścitpravartate, api tu vrīhyartham | teṣāmavaghā tena saṃskṛtānāṃ puroḍāśayogyasvabhāvātiśayapratilambhena yajyaṅgatāsiddherityavahananakriyātrāpradhānam, saṃskāryā vrīhaya eva pradhānam, taṇḍulīkṛtānāmuttaratropayogāt | skatūnāṃ tu bhasmībhūtānāmasattvannottaratropayogaḥ |
5.2.50.p4
tadāhuḥ--
5.2.50.p5
"bhūtabhāvyupayogaṃ hi dravyaṃ saṃskāryamiṣyate |
5.2.50.p6
saktavo nopayokṣyante nopayuktāśca te kvacit ||"(Tant.Var.onMi. Su.2.1.4,p.411.Anandasrama Edition).
5.2.50.p7
iti | avahananakriyā cātrāpradhānaṃ vāstavena rūpeṇa kathyate | śābdena tu rūpeṇa kriyaiva sampādyatayā codyate sarvatreti saiva pradhānam | tathā ca tadapekṣaṃ karmaṇaḥ kārakatvamatreti vākyārthapradhānabhūtā kriyeti kriyāviveke vistareṇāsmābhirabhihitamiti tata evāvadhāryam | itthaṃ ca
5.2.50.p8
`tāni dvaidhaṃ guṇapradhānabhūtāni’
5.2.50.p9
iti bhāvaśabdānāṃ dvaividhyakathanaṃ vāstavarūpābhiprāyamavagantavyam | pūrve tu
Linked texts (2)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Tantravārttika (ed. Subbāśāstrī) — Sanskrit