Pramāṇa · Search · About · API

Gitasubhashita 2

Gītāsubhāṣita 2

Language
Marathi

2.1

anvayaḥ-asataḥ bhāvaḥ na vidyate, sataḥ abhāvaḥ (api) na vidyate
tattvadarśibhiḥ anayoḥ ubhayoḥ api antaḥ dṛṣṭaḥ
sadeva saumyedamagra āsīt ekamevādvitīyaṃ, taddhaika āhurasadevedamagra āsīt ekamevādvitīyam | tasmādasataḥ sajjāyata

2.24

kutastu khalu saumyaiva ḹsyāditi hovāca kathamasataḥ sajjāyeta
iti
—chāṃ. u. 6-2-1.
ekaṃ sad, viprā bahudhā vadanti | agniṃ yamaṃ mātariśvānamāhuḥ
—ṛ. 1-164-46
11. vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī 22
yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśennavām
evaṃ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni prapadyate || ma. bhā. śāṃ. 15-57
12. acchedyo'yamadāhyoyamakledyo'śoṣya eva ca
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracaloyaṃ sanātanaḥ

2.27

divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantaro hyajaḥ
aprāṇo hyamanāḥ śubhro hyakṣarātparataḥ paraḥ || -atha. muṃḍa. 2
13. jātasya hi dhruvo mṛtyurbhruvaṃ janma mṛtasya ca
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi

2.31

jātasya mṛtyurdhruva eṣa sarvata: | pratikriyā yasya na cehaklṛptā
loko yaśaścātha tato yadi hyamum | ko nāma mṛtyuṃ na vṛṇīta yuktam
bhāga. 6. 10. 32.
maraṇaṃ prakṛti: śarīriṇāṃ, vikṛtirjīvitamucyate budhai:
kṣaṇamapyavatiṣṭhate śvasanyadi janturnanu lābhavānasau
kālidāsa-raghu. 8-87
14. svadharmamapi cāvekṣya na vikaṃpitumarhasi
dhamryāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate

2.34

samottamādhamai rājā tvāhūtaḥ pālayanprajāḥ
na nivarteta saṃgrāmātkṣātraṃ dharmamanusmaran ||-manu. 7-87.
15. akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām
saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate

2.37

kīrtirhi puruṣaṃ loke saṃjīvayati mātṛvat
akīrtirjīvitaṃ hanti jīvato'pi śarīreṇaḥ || ma. bhā. vana. 300-32
na bhīto maraṇādasmi kevalaṃ dūṣitaṃ yaśaḥ
viśuddhasya hi me mṛtyuḥ putrajanmasamaḥ kila || -cārudatta-mṛccha.
16. hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ

2.38

anvayaḥ-kaunteya, hataḥ (tvaṃ) svargaṃ vā prāpsyasi, jitvā (tvam) mahīm vā
bhokṣyase | tasmāt kṛtaniścayaḥ (san) yuddhāya uttiṣṭha
hato'pi labhate svargaṃ jitvā tu labhate yaśaḥ
ubhe bahumate loke nāsti niṣphalatā raṇe ||—bhāsaḥ-karṇabhāre.
17. sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi

2.40

sarveṣu sukhaduḥkheṣu sarvāsu kalanāsu ca
manaḥ kartṛ mano bhoktṛ mānasaṃ viddhi mānavam ||-yoga.utpa, 119-24
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ svakarmavaśago naraḥ
yadyadyathāgataṃ tattadbhuktvā svasthamanā bhavet ||-adhyā. rā. a. 6-8.
jīvitaṃ maraṇaṃ jantoḥ, gatiḥ svenaiva karmaṇā
rājaṃstato'nyo nānyasya pradātā sukhaduḥkhayoḥ ||-bhāga. 12-6-25
18. nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt

2.47

19. karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṃgostvakarmaṇi

2.48

anvayaḥ-karmaṇi eva te adhikāraḥ ( astu ), kadācana phaleṣu mā ( astu )
( arjuna ), karmaphalahetuḥ mā bhūḥ | akarmaṇi te saṃgaḥ mā astu
ārabhetaiva karmāṇi śrāntaḥ śrāntaḥ punaḥ punaḥ
karmāṇyārahamāṇaṃ hi puruṣaṃ śrīrniṣevate ||-manu. 9-300
"manasā cintitaṃ kārya daivaṃmanyādviciṃtayet |”
tyāgo na yukta iha karmasu nāpi rāgaḥ-yoga. 5-5-54
20. yogasthaḥ kuru karmāṇi saṃgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya
siddhayasiddhayoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yāga ucyate

2.50

sarvāñjanapadāñjitvā vittamādāya kevalam
madhye dhanasya tiṣṭhāmi tenāhurmāṃ dhanaṃjayam ||-virāṭa. 44-13
21. buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam

2.56

pravṛttilakṣaṇo yogaḥ jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam|--aśva. 43-25.
12. duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate

2.60

viṣayeṣu vināśadharmasu tridivastheṣvapi niḥspṛho'bhavat
—raghu. 8-10
munirbhavati maunānno nāraṇyavasanānmuniḥ
munirbhavati vaśyātmā sthitadhīrmunirucyate ||—pramāṇasahasrī 1131
13. yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ
iṃdriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ

2.62

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva paṃcamī
pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vākcaiva daśamī smṛtā || —manu. 2–90
rūpaṃ śabdo gaṃdha rasa-sparśāśca viṣayā amī || —amara. 161.
utsarga ānaṃdā''dāna-gatyā''lāpāśca tatkriyāḥ
na pīḍayedindriyāṇi na caitānyatilālayet
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||–śukanīti 3.
24. dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṃgasteṣūpajāyate
saṃgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate

2.63

viṣayānprati bhoḥ putra sarvāneva hi sarvathā
anāsthā paramā hyeṣā sā yuktirmanaso jaye
—yoga. 5-24-17.
25. krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥ
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati

2.66

iṃdriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ yadyekaṃ kṣaratīndriyam
tenāsya kṣarati prajñā dṛteḥ pādādivodakam ||-manu. 2-99.
26. nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham

2.67

27. iṃdriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāṃbhasi

2.69

28. yā niśā sarva bhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ

2.71

maunānna munirbhavati nāraṇyavasanānmuniḥ
svalakṣaṇaṃ tu yo veda sa muniśreṣṭha ucyate || —udyo. 43-60.
buddhatattvasya loko'yaṃ jaḍonmattapiśācavat
buddhatattvo'pi lokasya jaḍonmattapiśācavat
--kātyāyana-vārtikam.
29. vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ
nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati

2.72

30. eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati
sthitvā'syāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati

2.4

sa yo ha vai tatparamaṃ brahma veda brahmaiva bhavati nāsyābrahmavitkule bhavati
tarati śokaṃ tarati pāpmānaṃ guhāgranthibhyo vimukto'mṛto bhavati
adhyāya tisarā
31. na karmaṇāmanāraṃbhā naiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute
na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati

2.5

pauruṣāddṛśyate siddhiḥ pauruṣāddhīmatāṃ kramaḥ
daivamāśvāsanāmātraṃ duḥkhe pelavabuddhiṣu
31. na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ

2.8

vinītavinayasyāpi prakṛtirna vidhīyate
prakṛtiṃ gūhamānasya niścayena kṛtirdhruvā|| —rāmā. u. 59-26.
33. niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ
śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ

2.14

yatta kāryaṃ bhavetkāryaṃ karmaṇā tatsamācara
hīnaceṣṭasya yaḥ śokaḥ sa hi śatrurghanaṃ jaya ||-ma.bhā. dro. 80-8.
yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ

2.15

35. karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam

2.20

adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu tarpaṇam
homo daivo balirbhauto nṛyajño'tithipūjanam || -manu. 3-70
yato vā imāni bhūtāni jāyante | yena jātāni jīvanti
yatprayantyabhisaṃviśanti tad brahma
satyaṃ jñānamanantamānandaṃ brahma
yajño vai bhuvanasya nābhiḥ
dhatse hutamarkāya sa parjanyo'bhivarṣati
tato'nnāni prajāstebhyastenāsi jagataḥ pitā
36. karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ
lokasaṃgrahamevāpi saṃpaśyankartumarhasi

2.21

anvayaḥ-hi janakādayaḥ karmaṇā eva saṃsiddhiṃ āsthitāḥ | lokasaṃgrahaṃ
api saṃpaśyan (tvaṃ karma ) kartuṃ eva arhasi
37. yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ
sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate

2.26

38. na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṃginām
joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran

2.27-2

anvayaḥ—vidvān karmasaṃgināṃ ajñānāṃ buddhibhedaṃ na janayeta, ( kiṃ tu vidvān )
yuktaḥ samācaran ( ca teṣāṃ ajñānināṃ śraddhāṃ utpādya ) sarva karmāṇi joṣayet
matirdolāyate satyaṃ satāmapi khaloktibhiḥ| —hito 4-59.
39. prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ
ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate

2.30

bahurūpa ivābhāti māyayā bahurūpayā
ramamāṇo guṇeṣvasyāṃ mamāhamiti manyate || -bhāga. 2-9-2.
sa eṣa yahi prakṛterguṇeṣvabhiviṣajjate
ahaṃ kriyāvimūḍhātmā kartāsmītyabhimanyate || -bhāga.3-27-2.
40. mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ

2.31-2

īśvare bhāvitaṃ karma tāpatrayacikitsitam | -bhāga. 1-5-30.
41. ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ
śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ

2.33

śrutismṛtyuditaṃ dharmamanutiṣṭhanti mānavaḥ
iha kīrtimavāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham
41. sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati

2.35

43. śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ

2.37-2

anvayaḥ—svanuṣṭhitāt paradharmāt viguṇaḥ ( api ) svadharmaḥ śreyān ( asti )
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ ( kintu ) paradharmaḥ bhayāvahaḥ ( asti )
dharmeṇa pāpamapanudati
dhāraṇāddharmamityāhurdharme dhārayate prajā
eka eva suhṛddharmo nidhane'pyanuyāti yaḥ
śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvamanyattu gacchati
śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt
svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam
44. kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ
mahāśano mahāpāpmā viddhayenamiha vairiṇam

2.41

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate
45. indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ
manasastu parā buddhiyoṃ buddheḥ paratastu saḥ

2.7

iṃdriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ
manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ || —kaṭho. 3-10.
iṃdriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam
sattvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam || —kaṭho. 6-7.
46. yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata
abhyutthānamadharmasya tadā''tmānaṃ sṛjāmyaham

2.8-2

vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyamātmanaḥ
etaccaturvidhaṃ prāhuḥ sākṣāddharmasya lakṣaṇam || -manu. 2-12.
yadā yadeha dharmasya kṣayo vṛddhiśca pāpmanaḥ
tadā tu bhagavānīśa ātmānaṃ sṛjate hariḥ ||-bhāga.9-24-56.
yaṃ tvāryāḥ kriyamāṇaṃ praśaṃsanti sa dharmo yaṃ garhante so'dharmaḥ
47. paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām
dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge

2.11

adharmakāriṇaṃ hatvā saddharmaṃ pālayāmyaham
duhitā bhaginī bhrātṛbhāryā caiva tathā snuṣā ||-kiṣkiṃdhā.2-60
dharmasaṃrakṣaṇārthaiva pravṛttirbhuvi śārṅgiṇaḥ |-raghu. 15-4.
purā mayākāri girīṃdraputryāḥ pratigraho'yaṃ niyatātmanā'pi
tatraiṣa hetuḥ khalu taddbhavena vīreṇa yadvadhyata eva śatruḥ
—kumā. 12-55.
śivāya lokasya bhavāya bhūtaye ya uttamaślokaparāyaṇā janāḥ
jīvanti nātmārthamasau parāśrayaṃ mumoca nirvidya kutaḥ kalevaram
-bhāga. 1-4-12.
bhāvayatyeṣa sattvena lokānvai lokabhāvanaḥ
līlāvatārānurato devatiryaṅnarādiṣu || -bhāga. 1-2-34
etāvānvyayo dharmaḥ puṇyaślokairūpāsitaḥ
yo bhūtaśokaharṣābhyāmātmā śocati hṛṣyati ||-bhāga 6-10-9.
48. ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ

2.17

' śaṭhaṃ prati śāṭhyaṃ-jaśāsa taseṃ-Tit for tat "
yādṛśī bhāvanā yatra siddhirbhavati tādṛśī
49. karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ

2.18

ajñātvā bhagavānkasya karmākarmavikarmakam
darśanaṃ yāti hi mune kuto muktiśca tadvinā
50. karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt

2.19

anvayaḥ-yaḥ karmaṇi akarma, yaḥ ca akarmaṇi karma paśyet saḥ ( nṛraḥ ) manuṣyeṣu buddhimān ( asti )| saḥ ( eva ) yuktaḥ, saḥ ca kṛtsnakarmakṛt (gaṇyate)
athāgre ṛṣayaḥ karmāṇyahanta'karmahetave
īhamāno hi puruṣaḥ prāyo'pīhāṃ prapadyate
nivṛttirapi mūḍhasya pravṛttirupajāyate
pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphalabhāginī
51. yasya sarve samāraṃbhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṃḍitaṃ budhāḥ

2.33-2

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogyajñaḥ sarvakarmaṇām
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate ||-ma. bhā.-udyogaparva.
itaro dahane svakarmaṇāṃ vavṛte jñānamayena vahninā ||—raghu. 8-20.
52. śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ paraṃtapa
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate

2.34-2

ākiṃcanye na mokṣo'sti kiṃcanye nāsti bandhanam
kiṃcanye cetare caiva janturjñānena mucyate || —ma. bhā. śāṃti. 320-50.
53. tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā
upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ

2.38-2

yo hi no kurute pāpaṃ sarvabhūteṣu karhicit
karmaṇā manasā vācā sa jñānī kathyate budhaiḥ ||–pramāṇasahasrī 1132.
54. na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate
tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati

2.39

japastīrthaṃ tapo dānaṃ pavitrāṇītarāṇi ca
nālaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā'jñānakalayā kṛtā ||-bhāga. 11.19-4.
55. śraddhāvāṃllabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyateṃdriyaḥ
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati

2.40-2

śraddadhānāya bhaktāya vinītāyānasūyave
bhūteṣu kṛtamaitrāya śuśrūṣābhiratāya ca || -bhāga 3-32-41.
53. ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati
nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ