Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s2: शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानो उपकरणविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s2
- Language
- English
शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानो उपकरणविधानम्
v3.c24.s2.1
शिल्पिनां लक्षणं वक्ष्ये मानो उपकरण (णं) क्रमात् ।
परःशिवसकाशाद्धि ब्रह्मा इ(चे)न्द्रोऽपि लोककृत् ॥ १ ॥
स महाविश्वकर्मेति ई(श्वी)श्वरेणेव कीर्तितः ।
स एवायं विश्वकर्मा ब्रह्माण्डं सृजते मुहुः ॥ २ ॥
विश्वकर्मा चतुर्वर्ण(र्वक्त्रा) जाति(तो) ब्रह्मादिवर्ण(वक्र)वत् ।
पूर्वोक्तवर्ण(पूर्ववक्रादीनि) चत्वारि नामं(मानि) वक्ष्ये पृथक् पृथक् ॥ ३ ॥
विश्वभूरिति नामैतत्पूर्ववक्रं प्रकीर्तितम् ।
दक्षिणे विश्वविद्वक्रं विश्वस्त(स्र)श्च तथोत्तरे ॥ ४ ॥
पश्चिमे विश्वस्रष्ट्राख्यं वक्रमेवं चतुर्विधम् ।
एतेभ्यः प्रथमो जातो विश्वकर्मा चतुष्टयः ॥ ५ ॥
पूर्वानुने विश्वकर्मा जायते दक्षिणे मयः ।
उत्तरस्य मुखे त्वष्टा पश्चिमे तु मनुः स्मृतः ॥ ६ ॥
उपयेमे विश्वकर्मा इ(त्वि)न्द्रस्य तनयां तदा ।
मयः सुरेन्द्रतनयामुपयेमे क्रमात्ततः ॥ ७ ॥
त्वष्टा वैश्रवणसुतामुपयेमे त्वनन्तरम् ।
मनुर्नलस्य तनयामुपयेमे तु तुर्यकम(कः) ॥ ८ ॥
विश्वकर्माख्यनाम्नोस्य(इत्यस्य) पुत्रः स्थपतिरुच्यते ।
मयस्य तनयः सूत्रग्राहीति परिकीर्तितः ॥ ९ ॥
त्वष्टुर्देव-ऋषेः पुत्रो वर्धकी(किरि)ति प्रकथ्यते ।
मनोः पुत्रस्तक्षकः स्यात्स्थपत्यादि चतुष्टयमये ॥ १० ॥
स्थपतिस्तु स्तुतैर्यैभ्यस्त्रिभ्यो गुरुरिति स्मृतः ।
सूत्रग्राही गुरुर्द्वाभ्यां तुर्येभ्योऽद्य इति स्मृतः ॥ ११ ॥
तक्षकस्य गुरुर्नाम(न्ना) वर्धकी(किरि)ति प्रकीर्तितः ।
स्थपतिः सर्वशास्त्रज्ञः सूत्रग्राहीति सूत्रधृत् ॥ १२ ॥
वर्धकी(किर्) मानकर्मज्ञः तक्षणात्तक्षकः स्मृतः ।
स्थपतिः स्थापनायार्हः वेदविच्छास्त्रपारगः ॥ १३ ॥
v3.c24.s2.2
स्थापनाधिपतिर्यस्मात्तस्मात्स्थपतिरुच्यते ।
स्थपतेश्चाज्ञया सर्वे सूत्रग्राह्यादयः सदा ॥ १४ ॥
कुर्वन्ति शास्त्रदृष्टे(ज्ञाद्देशे)न वास्तुवस्तु प्रयत्नतः ।
स्थपत्यादिचतुर्वर्गाः शिल्पिनः परिकीर्तिताः ॥ १५ ॥
आचार्यलक्षणैर्युक्तं(क्तः) स्थपतिर्नाम धीयते ।
श्रुतज्ञः सूत्रग्राही च रेखाज्ञः शास्त्रवित्तमः ॥ १६ ॥
विचारज्ञः श्रुतज्ञश्च चित्रकर्मज्ञ(ज्ञो) वर्धकी(किः) ।
तक्षकः कर्मवित्सभ्यो बलबन्धू(न्धु)दयापरः ॥ १७ ॥
श्रुतिशास्त्र(स्त्रं) प्रकर्तव्य(व्यं) सर्वलक्षणमुच्यते ।
इहैव लोके(कस्य) कृतं विना शिल्पि[ना] विना गुरुम् ॥ १८ ॥
न लभ्यते तु यत्तस्माद्देव्यः(भिः) सह[सदैव] कारयेत् ।
विना कृते तु सफलं भुक्ति(क्तिं) मुक्तिं न विन्दति ॥ १९ ॥
शिल्पी(ल्पि)नां लक्षणं प्रोक्तं मानोपकश्रो(णमु)च्यते ।
मुनीनां नयनोद्भूत्य(ष्यं) तत्परमाणुरुदाहृतम् ॥ २० ॥
ताभिरष्टाभिर्गुशितं रथधूलिरिति स्मृतम् ।
रथधूल्यष्टमिलितं बालाग्र[न्तु]मिति[तु] स्मृतम् ॥ २१ ॥
वालाग्रैरष्टधायुक्तं लिच्चे[वि] परिकीर्तितम् ।
लिच्चे(क्षाभि)श्चाष्टभिरायुक्तं यूर्क तमि(दि)ति कथ्यते ॥ २२ ॥
यूकैरष्टाभिः(भिश्च) प्रोक्तं यवमेवं विधीयते ।
यवैरष्टसमायुक्तमङ्गुलं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥
मानमात्रं त्रिधा प्रोक्तं यववृद्धिविशेषतः ।
षट्सप्ताष्टयवैरेतत्कनिष्ठो(ष्ठ)मध्यमोत्तमम् ॥ २४ ॥
अङ्गुलैर्द्वादशैर्युक्तं वितस्तिः परिकीर्तितम्(ता) ।
वितस्तियुग्मं किष्कुः स्यान्मात्रापल्योऽङ्गलाधिकम्[कः] ॥ २५ ॥
षड्विंशत्यङ्गलो हस्तो धनुर्मुष्टिरिति स्मृतम् ।
सप्तविंशतिकाङ्गुल्यं हस्तमुक्तं धनुर्ग्रहम्[हः] ॥ २६ ॥
चतुर्हस्तं धनुर्दण्डं दण्डाष्टं रज्जुमेव च ।
याने च शयने चैव किष्कुहस्तेन मानयेत् ॥ २७ ॥
v3.c24.s2.3
विमानस्य तु सर्वेषां प्राजापत्येन मानयेत् ।
मानयेद्वास्तु यन्मानं धनुर्मुष्टिकरेण च ॥ २८ ॥
ग्रामादीनां न मानानां (च सर्वेषां) मानयेत्तद्धनुर्ग्रहम् ।
किष्कुहस्तेन यन्मानं मानयेद्विश्ववतस्तु वा ॥ २९ ॥
शमी शाकं च चापं च खदिरः कृ(रश्व) तमालकः ।
चोरिखी तिन्त्रिणी(तिन्दिनी) चैव हस्तदारु प्रकीर्तितम् ॥ ३० ॥
दारुसंग्रहणं(णात्) पश्चात्रिमासान्तं जले क्षिपेत् ।
क्षालयित्वा परिग्राह्यं तच्छकेण विदारयेत् ॥ ३१ ॥
तद्धारितं निकरं दारु तक्षयेच्चतुरश्रतः ।
एकहस्तसमं दीर्घं तदेकाङ्गुलविस्तृतम् ॥ ३२ ॥
घनमध्या(धो)ङ्गुलं प्रोक्तं हस्त(स्तं) निश्चित्य योजयेत् ।
न वक्रं[च] न भिन्नं च न रन्ध्रं स्निग्धमेव च ॥ ३३ ॥
क्रमुकं वाऽपि वेणुं च (शुश्व) दण्डदारु प्रकीर्तितम् ।
हस्तदण्डोभयोः प्रोक्तं(क्ता) विष्णुमूर्त्य (र्तिर्)धिदेवता ॥ ३४ ॥
नालिकेर (नारिकेल) फलैः शाता (शाङ्गैः) दर्भेर्न्यग्रोधवल्कलैः ।
कार्पासं (स) किंशुकैः (क) सूत्रैस्तालकेतकवल्कलैः ॥ ३५ ॥
यल्लभेद्रुल्कलेमर्ह्यिां रज्जुं संकल्पवित्तमः ।
पार्श्वदिकाङ्गुलं चैव तत्समं रज्जुनाहकम् ॥ ३६ ॥
देवभूसुरभूपानां त्रिवर्ति(र्ती) ग्रन्थिवर्जितम(ता) ।
वणिजां शूद्रजातीनां रज्जुरेकाद्विवर्जिता (र्ती च) ॥ ३७ ॥
वासुकी रज्जुदेवात्मा मानतद्ब्रहैः (तज्ज्ञाः) पितामहाः (हः) ।
तद्धार्य (तद्धृत्वा) हस्तं रज्जुञ्च (श्च) मानदण्डं तथैव च ॥ ३८ ॥
स्मृत्वा मा(म)नसितां (तान्) देवां(वान्) मानयेद्वर्धकी (किस्) तथा ।
एवं मान(ने) कृते वास्तुवस्त्रादि च विवर्धयेत् ॥ ३९ ॥
अनुक्तं कुरुते यस्तु स स्थितो रोशुरं फलम् ।
तस्मात्परिहरेरिच्छल्पी कारयेत्तत्तु विश्वतः ॥ ४० ॥
v3.c24.s2.4
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे मानोपरकरणविधानं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।