Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s5: भूपरीक्षाविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s5
- Language
- English
भूपरीक्षाविधानम्
v3.c24.s5.1
भूमिर्संग्रहणं सर्वं(भूपरीक्षाविधानं च) शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । तदुक्ताकारनादादिवर्णैर्युक्तं महीतलम् ॥ १ ॥ स्नोक्तुल्य शिल्पिकुशलो बलिं दत्वा यथाविधि । पुण्याहं वाचयेत्पश्चात्तूर्यमङ्गलनिस्वनैः ॥ २ ॥ 4 गच्छन्तु सर्वभूतानि राक्षसा देवता अपि । अस्मात्स्थानान्तरं यावत्कुर्यात्पृथ्वीपरिग्रहम् ॥ ३॥ जप्त्वा म(पेन्म)न्त्रमिमं पश्चाद्विहिते कुम्भपरिमहात् । स्थापयेत्सर्वबीजानि गोमयाक्तानि रूपिते ॥ ४ ॥ 8 प्रेक्ष्य सस्यात्यल्लध्वानि निविडानि निरवग्रहात् । तत्र धेनुवृष[भ]नववत्सांश्चाऽपि निवेशयेत् ॥ ५ ॥ पश्चात्पादक्रमैर्वर्णैर्नासाश्रावैः समन्वितम् । संघृष्ट(ष्टं) वृषभध्वानै[र्] धवले(ली)भूतलूषितम् ॥ ६ ॥ 12 यवप्रस्थसमेतैश्च पततीवत्सक्रमतः । गोमयालेपितं पश्चाद्गोष्टुकैश्च निषेवितम् ॥ ७ ॥ रोमन्थोद्गारपुलकैः शोभितं गोष्पदैरपि । स्वच्छोदकसमाक्रान्त(न्तं) गोगन्धैश्च मनोहरम् ॥ ८ ॥ 16 एवं शुभदिनोपेतं वारकाविषयैरपि । सुमुहूर्त्ते सुकरणे सुलग्ने सुषिद्धितिखितैः (सुनिपञ्चिद्भिः) ॥ ९ ॥ विप्रैश्च पश्चात्पुण्याहं कारयेत्सर्वमङ्गलम् । भूतलं (ल) खननं कुर्याद्व्र(द्वा) स्तुमध्ये लयावधि ॥ १० ॥ 20 चतुरश्रं नृपहितो (तं) हस्तमात्रं तु निम्नकम् । ह(वा)रित्वारि परितः समं संक्षिप्य चोच्छ्रयम् (च्छ्रितम्) ॥ ११ ॥ पूजयित्वा (येत्तु) यथाशास्त्रं प्रणम्य रू[प]पाम्विकाम् । सर्वरत्नजलैश्चैव गन्धपुष्पाक्षतैरपि ॥ १२ ॥ 24
v3.c24.s5.2
पूजयेत्पायसान्नेन प्रभाते तु सतः सुधीः ।
वापीसमीपे नियतं(तः) समाहितमनाः शुचिः ॥ १३ ॥
प्राचीत्वरिक्(चदिक्) शिरस्ये (ए)तद्बर्भास्तरखभूतले ।
महाचोगि विवर्धस्व धान्यैश्च साधनैरपि ॥ १४ ॥
उत्तमं शुष्कमाह्राय मङ्गलं(ल)भवते(त्वै) नमः ।
मन्त्रमेतज्ज(तं) जपन्पश्चादुपवासमुपक्रमेत् ॥ १५ ॥
प्रभाते तु परीक्ष्येतं(चेत) रूपं स्थपतिभिः सुधीः ।
किंचिच्छ्लेषं जलं प्रेक्ष्य गृह्णीतं (ह्यवां) मङ्गलाय वै ॥ १६ ॥
शोषितं धनधान्यानां क्षयं छिन्ने विनाशनम् ।
परितस्तु मृदा गर्ते पूरिते मध्यमा मही ॥ १७ ॥
मही हीनं(ना) सृदा हीना चोत्तमा च(चापि) चाधिका ।
प्रेक्ष्य कर्तु(कर्ता तु) तन्मध्ये प्रदक्षिणावरोत्तरम् ( उत्तमम्) ॥ १८ ॥
कामधेनुसमां चोर्वी स्वीकुर्यात्तु विभूतये ।
कर्ष्यार्थ बलीवर्दलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १६ ॥
श्वेतकं कपिलं चैव रक्तपीतं तथैव च ।
बलीवर्दस्य चै(र्दानामे)तेषामेकैकं तु शुभावहम् ॥ २० ॥
एकस्य(कं च) वर्णसांकर्यं वर्जयेद्दण्डलाञ्छनम् ।
अधो(धः)शृङ्गमलिशृङ्ग(ङ्गे) विपरीतं तु [वि]वर्जयेत् ॥ २१ ॥
अतिबालं च वृद्धं तु वर्जयेगोननं(योजनेऽ) मतम् ।
बलि(ली)वर्दं दृष्टविन्दुं दुष्टदृष्टिं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥
ह्रस्वपुच्छं चक्रखुरं बलहीनं च वर्जयेत् ।
छिन्नश्रोत्रं भग्नदन्तं पङ्गुपादं च वर्जयेत् ॥ २३ ॥
चतुष्पादामयोः(ग्रे च) शृङ्गं मूल(शृङ्गमूले) मध्यललाटके ।
स्वभावेन श्वेतवर्णामार्बद्वतिलकं तथा ॥ २४ ॥
पुष्यनेत्रं च रक्तं च बन्ध्यं चायतेक्षणम् ।
अनस्नान(नङ्गाहं न) त्यजेद्विद्वान्सूत्रं कुर्याद्विलक्षणम् ॥ २५ ॥
शृङ्गाग्रे खुराग्रे च कुर्यात्स्वर्णेन गोलकम् ।
फा(भा)लपट्टं तथा कर्णे कनकंश्चाप्यलङ्कृतम् ॥ २६ ॥
v3.c24.s5.3
कर्षणात्पूर्वदिवसे अनत्वाहचैव(नड्वाहश्च) लाङ्गलम्।
कौतुकं बन्धनं चादौ कर्षणाथेम(णाया)धिवासितम्॥ २७॥
कुर्यात्तदुक्तवद्विद्वान्वक्ष्यं लाङ्गललक्षणम् ।
बन्धुरं खादिरं चैव निम्बं च सरलं तथा ॥ २८॥
सरक्तचीरिखी चैव लाङ्गलं (ल)वृचमि (च इ) ष्यते ।
एकहस्तं तु दीर्घं स्यात्सपादायधमेव च ॥ २६॥
त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा लाङ्गलं (ल) मूलविस्तृतम् ।
तस्यायामार्थ तन्मध्ये (धर्मध्ये च) किंचिद्रूक्रं सकर्षकम् ॥ ३०॥
मूलमष्टाश्रकं चार्धत्रिपट्टं वेणुपत्रवत् ।
तस्य मूले तदुपरि वेणुश्टङ्गं प्रवेशयेत् ॥ ३१ ॥
वेणुदण्डं त्रिहस्तं स्यादोध्र्तारां (रं) यथाबलम् ।
पुरुच्छायाम[म] व्यर्धकरं मूलतारं शराङ्गुलम् ॥ ३२ ॥
अथवा सपादहस्तं च हस्तं वा पुरुछदीर्घकम् ।
पुच्छामं तु द्विमात्रं तु हलमूलाकसानकम् ॥ ३३॥
एकाद्यर्धाङ्गुलं वाऽपि युक्त्या पुच्छं घने भवेत् ।
पुच्छमूलं (लं) विशेषेण पद्मपत्रेण भूषितम् ॥ ३४॥
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं पुच्छामे पट्टदीर्घकम् ।
उत्सेधं द्वित्रिमात्रं वा सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ३५॥
अयःकीलं तत्र कुर्चा योजयेत्तच्चकेन तु ।
सार्धद्विहस्तमानेन युगायामं प्रकल्पयेत् ॥ ३६ ॥
त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा मध्यपट्टविशालकम् ।
तद्ब्योरमविस्तारं द्वित्रिय (य्य) ङ्गुल[क] मेव च ॥ ३७॥
एतद्यु (वद्धि यु) गमानं स्यान्मध्याप्रान्तचय(य)क्रमात् ।
तस्यार्धं च द्वयोरिश्छिद्रैरनडुन्(द्विच्छिद्रान्तेऽनडुद्) बन्धार्थकं भवेत् ॥ ३८ ॥
युगमध्ये द्वयोर्वाऽपि लाङ्गलं चापि बन्धयेत् ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने च कर्षएं तु समारभेत् ॥ ३६॥
अनड्वाही स्वपतिश्चोभौ (तिश्च) गन्धपुष्पैः स्वलङ्कृतौ(ताः) ।
पञ्चाङ्गभूषण (णः) शिल्पी श्वेतवस्त्रोत्तरीयवान् ॥ ४० ॥
v3.c24.s5.4
आदित्यचन्द्रौ ध्यायेत्तद्बळीवर्दद्वयं बुधः ।
वाराहं लाङ्गलं ध्यायेच्छिल्पिनं तु पितामहम् ॥ ४१ ॥
ब्राह्मणांश्च यथाशक्ति वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् ।
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्थपतिः कर्षयेत्तदा ॥ ४२ ॥
त्रिधा प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वं शूद्रैश्च कर्षयेत् ।
शूद्रोऽपि कृषिकाले तु शुद्धो भूत्वा समाहितः ॥ ४३ ॥
अधिकर्षणाशेषान्तात्स्थपतिभ्यां(भ्यो) निवेदयेत् ।
सर्वेषामपि वस्तूनामाधारं(रा) भूतलं स्मृतम् ॥ ४४ ॥
तस्मात्प्रागुक्तवत्कुर्याद्मूमिसंग्रहणं बुधः ।
अज्ञानान्तादि संप्राप्त(प्तं) सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ४५ ॥
तस्मात्कुर्याच्चया वास्तुंरं(रं)वं लक्षणपूर्वकम् ॥ ४६ ॥
v3.c24.s5.5
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूमिसंग्रहो (भूपरीक्षाविधानं) नाम पञ्चमोऽध्यायः ।