Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c27.s7: Chapter XII

Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c27.s7

Language: English

Chapter XII

v3.c27.s7.1

1\. (1) A. F. पजात्यर्थं, B. द्विजातेत्यादि। (2) A. B. F. वगेके for वक्ष्यते। 2\. I. गर्भसंस्वाख्यमिहो। 5\. (1) I. गर्भा सन्तु। (2) A. F. द्वारं for विन्यास। 6\. A. F. गर्भपट्ट, B. गर्भवर, J. गर्भगृह। 7\. I. शुक्ति for इष्ट। 8\. संसृत्य in the sense of 'removing' is obviously the intended reading in place of संपूर्य which means 'to fill up with' B. J. तस्योत्तत्। 9\. A. I. नयादि for नद्यदि। 10\. (1) B. सर्वदावन। (2) I. मृद्वग। (3) A. F. हस्तव्यलमिष्टस्तथा। 12\. (1) I. समुद्देश्चेव। (2) B. दंशा for दश, but only seven are actually mentioned, not ten. 13\. A. F. वसकंदं, B. विसुरकं for पीनकं तं। 14\. I. कंत for कन्द। 15\. A. F. काकाल्या, B. काकळा, J. काकोळा, I. कामूल्येष्यं। 16\. I. दव for भ्रष्ट। 17\. I. शाल्मी for शालिमो। 18\. (1) A. F. कोद्र, B. कोद्रपं। (2) I. J. कुर्याद्वामे for कङ्गुयाम्ये। 19\. A. F. I. प्राग्दिशि for प्रत्यग्वि, the west is apparently meant (see line 17, where east is mentioned). 20\. A. F. कुलं। 22\. I. नमानं for तन्मानं supplied by J. and the other Mss. 23\. B. तदोद्यान। 24\. (1) I. तद्वहूरा। (2) B. पट्टपत्र। 30\. I. J. तत्रपादं for तज्जिपादं supplied by A. F. 31\. B. भित्तिरान्त। 32\. (1) A. F. द्वयो, B. त्रियमं। (2) B. सप्त for सर्व। 33\. (1) A. B. F. तदुच्चं त्रिभागैकं। (2) A. F. धानं, B. तानं for विधानं। 36\. A. B. F. बहिः स्वन्त। 38\. (1) I. J. भित्तिनं for सिर्युच्चं घनं, B. भिन्नं।
(2) I. J. वगे वक्ष वश्येत्। 39. (1) I. J. पीठ for उपपीठ । (2) A. B. F. क्रमानन्य ।

v3.c27.s7.2

40. I. J. केत्वावटे, A. F. हेत्ववटे for हं च तदा ।

v3.c27.s7.3

41. I. J. वेद्य, A. F. वर्जे for चार्च ।

v3.c27.s7.4

42. B. संकलौ ।

v3.c27.s7.5

43. A. F. गङ्गा, B. गर्तें गर्भे for गच्छेत् ।

v3.c27.s7.6

44. (1) A. F. मन्त्रं, B. मन्त्राः । (2) A. F. I. दिगर्तस्य ।

v3.c27.s7.7

Between lines 44 and 45 B adds 4 lines which have been left out by all other Mss. and are very corrupt:

v3.c27.s7.8

एतन्मन्त्र समुच्चार्य्य सहितं नवयोधयैः ।
पश्चात्तु मण्डिलं कुर्यां शुदर्शलि सुरक्षितैः ॥
एभि प्रकं पर्यन्त्य म॑डुकं पाद तत् परमासनं ।
गर्भप्रस्तरकं कुर्यांलाजपुष्पैश्च शोभितं ॥

v3.c27.s7.9

49. A. B. F. स्थंडिलोपरि ।

v3.c27.s7.10

50. A. F. कलशं, B. कलशोपरि, I. J. कलशाङ्गल ।

v3.c27.s7.11

51. I. J. मुञ्च for कूर्च ।

v3.c27.s7.12

52. A. F. स्थपतिं ।

v3.c27.s7.13

54. I. J. साक्ष for चाक्ष ।

v3.c27.s7.14

57. B. विंशत् ।

v3.c27.s7.15

58. (1) I. J. पाद्यो for पायौ, B. हरि चार्यादि । (2) I. J. स्त्रां च for स्वांश्च । (3) I. J. भूतरते वतः for भूचरदेवताः ।

v3.c27.s7.16

59. I. J. सचमुच्चरन्, B. मादि विस्वांतकं बुधः ।

v3.c27.s7.17

B. Omits the lines 60—63.

v3.c27.s7.18

60. A. F. omit the first *pāda* which I. J. have left in a lacuna. A. F. divides the next three lines differently and A. leaves the first *pāda* of the line 62 in a lacuna which F. has omitted altogether.

v3.c27.s7.19

62. (1) A. F. अतिफण्यस for the first word. (2) A. F. वायवत्यारमासनं । The usual form is परमशायिक (see VII, 10).

v3.c27.s7.20

63. (1) A. F. read second *pāda* of this line as that of the next line and *vice versa*.

v3.c27.s7.21

(2) Between 63 and 64 I. J. repeat the line 67 and A. F. read the lines 63—65.

v3.c27.s7.22

(3) A. F. पयो वेष्ट्या, B. वेष्ट्य for प्रस्तरणं कृत्वा । 64. (1) A. F. ज्यालघुजलपुष्पेणकं बुधैः।

v3.c27.s7.23

65. A. F. व्याहृत्य तोयं वहि ं च, B. व्याहृत्यं तु ततो बहि।

v3.c27.s7.24

66. A. F. पश्चाश्वस, B. पंचत् स्वस्रस्य चांतरे।

v3.c27.s7.25

67. A. F. पयो वेष्टया, B. वेष्टय।

v3.c27.s7.26

69. (1) I. J. च्छक्त्वा . . . . . त, for तु जाग्रतः, B. त् वर्तने।
(2) Strict grammar usually needs 6th case ending in स्थपति।

v3.c27.s7.27

70. I. J. र्युत . . . . . मदम्, B. D. रूपमन्त्रतः, A. F. दत्त्र मुदान्ततः।

v3.c27.s7.28

71. I. J. मण्डपानां, A. F. मण्डपांत प्रवेशयतु, B. विश्वत, for विश्वतस्तु।

v3.c27.s7.29

72. B. संकलो।

v3.c27.s7.30

73. I. J. भाजनं, A. F. भाजनान्, B. भोजयेत्। In the *Mayamata* (XII.22) the line is read thus : पोत्वा शुद्धं पयो रात्रावुपोष्याधिवसेत्सहः।

v3.c27.s7.31

75. I. J. दर्पदम् for दर्पण, but the correct form is given in line 77.

v3.c27.s7.32

76. B. चायते क्रमः for चायनेन तु।

v3.c27.s7.33

77. A. F. नरतेन तूं, B. तजतेन नं।

v3.c27.s7.34

78. A. F. शाल्यादि विन्यसेत् क्रमात, B. शल्यादि द्विक्षेत् कमात्। I. J. चतुः शाल्यादि विन्यस्य कमा····।

v3.c27.s7.35

79. (1) A. F. धत्ते for जाति। (2) B. हं, A. F. हिंकुल।

v3.c27.s7.36

80. (1) B. हिंताल यान्यशेवापि। (2) I. J. खला for शिला, B. मखेशिला।

v3.c27.s7.37

82. A. B. F. राजावर्त।

v3.c27.s7.38

83. (1) A. F. शोध्येक, B. क्षेपयेत्कैकं विनस्य। (2) A. F. मुख्य वेमां जलं क्षिपेत्, B. रेचां सपं, the emended reading within brackets is suggested by *Mayamata* (XII. 27).

v3.c27.s7.39

84. (1) B. प्रदितौ प्रंधिकं न्यस्य, A. F. आदिते मंडकन्यस्य। (2) प्रदितौ seems to be the reading as suggested by B, because अदिति is the name of a distinct quarter. (3) B. पदम, A. F. पय।

v3.c27.s7.40

85. (1) I. J. चारव्य obviously for चार्ये। (2) A. F. B. सावित्रे।

v3.c27.s7.41

86. (1) I.J. सूतम, A. B. F. वज्र for वज्रम्। (2) I. J. केठके for कोष्ठके।

v3.c27.s7.42

87. A. B. F. omit this line.

v3.c27.s7.43

88. I. J. दु A. B. F. महो, for भू । .
89. (1) I. पक्क for पव । (2) I. J. वासिष्टे, A. मासेषु for वासेषु, B. मुक्तास्मतृ सूहे शेषं ।
90. A. F. कांतैश, B. तंस । चक्र is suggested by the line 136; the emendation is necessitated by the fact that Agni is mentioned in the next line.
91. (1) B. सहस्य मुमकाष्ठके । (2) I. J. निह, A. B. मह । (3) श्रयन्त looks like जयन्त, but the latter is mentioned in line 79, besides the term herein must imply a material.
92. B. पूर्वे for दूर्वां ।
93. B. चेत for चेक । (2) A. B. F. बुचो ।
94. A. B. F. मूल for मृणाल, the emendation within brackets is suggested by the fact that the eight deities beginning with Mahendra are missing from the list of forty-five deities who are intended to be named in lines 79–98 (see Chapter VII and note under line 154).
95. जयन्त, already mentioned in line 79, is apparently for पर्जन्य । (1) I. J. नन्दन for चन्दन । (2) I. J. सान्तरिक्ष । (3) I. J. क...स्त for पशुरुं त ।
96. (1) I. J. विवस्ते, the other Mss. वितथे । (2) B. मृगनाभि । वितथ already mentioned in line 80 and मृग along with महेन्द्र in line 95 are apparently for पूषन् and भृश who are missing from the list (see note under 94).
97. (1) I. J. चे for वे च । (2) I. J. लेर्वक for लवङ्ग । (3) I. J. रोगे, A. B. भृङ्गे । (4) A. F. पर्लाल, B. पलय । (5) A. F. भवेत् । For the emendation within first brackets see notes under 94, 95, 96 ; सुग्रीव is already mentioned in line 82.
98. (1) A. F. तत् कोलकं । (2) नाग is the required reading. A. F. omit the next three lines 99-101.
99. B. घंटामंदकमेवच । The emendation within brackets is suggested by *Mayamata* (XII. 33).
100. (1) B. चापं । (2) B. पाश !
101. B. सावशेषं ।
102. (1) A. B. F. इन्द्रोराष्ट । (2) B. दिग्भागे for कोष्ठेषु । (3) A. F. दिं, B. दोन ।
103. A. B. F. निश्चलम् for निष्फलम् । 104. (1) B. भाजनस्यमात्रश्च । (2) A. F. श्रेष्ठं for ताम्ब्रेण । (3) B. परिवेष for वरवेष ।

v3.c27.s7.44

106. B. घंटादि ।

v3.c27.s7.45

107. (1) A. B. F. सह घोर्षैश्च ।

v3.c27.s7.46

108. (1) A. F. भाजनाय स्वमत्ताश्च, B. भाजनाद्यनमंर्तैश्च । (2) I. J गा शैल, the other Mss. भूशैल ।

v3.c27.s7.47

109. (1) B. भूर्त्तिने, A. F. मूर्ध्व, I. J. घनन्तस्यमूर्त्ति । (2) I. J. तरा for धरा ।

v3.c27.s7.48

The line is better read in *Mayamata* (XII 40):

v3.c27.s7.49

ससागरं सशैलेन्द्रमनन्तस्योपरिस्थितम् ।

v3.c27.s7.50

111. I. J. पूरयेत्स for पूरजयेश्च, A. F. पूजयेत्तु ।

v3.c27.s7.51

112. (1) A. F. स्फुरितं, B. व्यष्टकं, for स्फोटं (स्फोटारं) । (2) A. B. F. ध्यान्यं for ध्यानं ।

v3.c27.s7.52

113. (2) I. J. कारं for धारं । (2) I. J. प''''मनाक, A. B. पतिं जपेत् ।

v3.c27.s7.53

115. B. चन्द्रकोलं, A. F. चेन्द्र कोलं । The reading कोलं seems to be suggested also by the line 125.

v3.c27.s7.54

116. A. B. विस्तारे तद्दिधा ।

v3.c27.s7.55

117. I. J. दश for दृप्त, B. तथाप्र ।

v3.c27.s7.56

120. B. कृत्स्नं ।

v3.c27.s7.57

121. (1) I. J. स्वसनद्वा for स्नानकं वा । (2) B. पवत for पतत्तु । (3) A. J. प्रतिमं, B. प्रतिमा ।

v3.c27.s7.58

122. (1) B. कोलतारसमायुक्तं, A. F. समधैव्य । (2) A. F. चाफलका. I. J. तीव्रतारसमार्थद्ध, B. वलकारयेत् ।

v3.c27.s7.59

123. (1) B. चतुरस्रं । (2) B. युग्मनां for जलाश्मना ।

v3.c27.s7.60

124. (1) I. J. हलका । (2) B. I. J. भोजन for भाजन ।

v3.c27.s7.61

126. (1) B. परितैरष्टकोष्ठेषु, A. F. स्विष्टकान्यास्य । (2) I. J. एका ।
(3) A. सरत्नै, B. सत्तवै मेषजै for सहस्रै ।

v3.c27.s7.62

127. (1) B. समं, A. F. स्वमपो for पुष्प । (2) I. J. वस्त्रं च for वस्त्रैश्च ।

v3.c27.s7.63

128. (1) A. F. चर्मादि । (2) I. J. व, B. च for वा । (3) A. F. देशिक्षे (के) for दक्षिणे ।

v3.c27.s7.64

129. A. F. तयोवान, B. न दोषो न for तयोपान ।

v3.c27.s7.65

130. A. B. F. प्रस्तरे वा प्रतोर्थैः for विस्तारे प्रक रैः । 131. A. B. F. गर्तं मर्म for the first expression.

v3.c27.s7.66

132. A. B. F. नात्युच्चं नातिनीचं च for the first *pāda* ।

v3.c27.s7.67

133. I. J. भूतलयै गमं च for रुद्रा लये गर्भम suggested by B.

v3.c27.s7.68

134. (1) B. चिन्हं यज । (2) I. J. चिन्हं for चिन्हं ।

v3.c27.s7.69

135. A. F. चिन्हं च (1) B. चिन्हं हि ।

v3.c27.s7.70

136. The reading हैमेन for भौमेन as given in *Mayamata* (XII-46) seems better in view of the fact that silver and such other things are mentioned in the following lines; see also line 159.

v3.c27.s7.71

137. (1) B. स्वास्थे for रौपयेण । (2) I. J. शं, B. शंकरु for शङ्कु । (3) I. J न्तु for तु ।

v3.c27.s7.72

138 (1) A. F. गदासोने स, B. गदासोंसेन । (2) A. F. वायसो च, B. चायसेन ।

v3.c27.s7.73

139. (1) I. J. दिक् for प्राक् । (2) I. J. तार्क्ष्यं for तार्क्ष्य ।

v3.c27.s7.74

The expression ब्रह्मगर्भम् between lines 140, 141 is not found in any other Mss. except I. J.

v3.c27.s7.75

144. B. हेमं च ।

v3.c27.s7.76

146. I. J. तान्यस्य for वा ततो suggested by A. F. B. The required expression seems to be कमण्डलं वा ततो ।

v3.c27.s7.77

147. A. F. तीक्ष्ण विन्धं, B. तीक्ष्ण यन्त्रिं for कृष्णावगं ।

v3.c27.s7.78

148. B. चरगर्ममिहोच्यते, then adds द्विजातीनां च वर्णानां प्रतिमंत्रं स्वकं ॥ क्म् ।

v3.c27.s7.79

151. I. J. तद्विनानि च, A. F. तद्विज्ञाने.... for तत्तच्चिन्द्दानि ।

v3.c27.s7.80

152. A. F. वेद for देव, which is an instance of gross carlessness.

v3.c27.s7.81

155. A. F. चित्रं च, B. कुचंय कुंडदंढं च कुंदल द्वं द्वं for the first expression.

v3.c27.s7.82

156. I. J. चतुर्दश for चतुर्दिशि suggested by the other Mss.

v3.c27.s7.83

158. (1) A. F. गज । (2) I. J. चित्रं for सूत्रं ।

v3.c27.s7.84

159. B. हेमाच निर्मितं सर्वं which is apparently the better reading.

v3.c27.s7.85

160. I. J. वामस्य for प्र मध्य ।

v3.c27.s7.86

161. B. भार्गवः for मार्गवत् ।

v3.c27.s7.87

162. A. F. B. विवर्णे शूद्र विन्यसेत्; this reading, corrupted though, supplies the missing reference to the foundations of the buildings for the Śūdras who are more distinctly referred to in line 164. The *Mayamata* also has similarly slighted the Vaiśyas and the Śūdras showing its south Indian origin (XII. 77, 82):

Linked texts (1)

Mayamata — Maya, Sanskrit