Vastu-shastra (Vol. I: Hindu Science of Architecture; Vol. II: Hindu Canons of Iconography and Painting) v2.c83.54
Vāstu-śāstra (Vol. I: Hindu Science of Architecture; Vol. II: Hindu Canons of Iconography and Painting) v2.c83.54
- Language
- English
v2.c83.54.1
अथ प्रमाणं वक्ष्ये । उष्णीषात्पूर्वकेशान्तं नवाङ्गुलं, द्विपाश्वयोस्तत्समं, पृष्ठकेशान्तं द्व्यङ्गुलं, (मुखस्य विस्तारं) चतुर्दशाङ्गुलं मुखं, द्विचत्वारिंशदङ्गुलं नाहं शिरसः, पृष्ठतः कर्णयोरन्तरं त्रयोदशाङ्गुलं, पूर्वतष्षड्विशाल्यङ्गुलं, शेषं कर्णयोस्स्थानं, भ्रुवोर्मध्यमेकाङ्गुलं केशान्ताद् भ्रुवोर्मध्यं त्र्यङ्गुलं (अष्टाङ्गुलार्धं तिर्यगुपक्षेपमक्षयामं ? ) मध्यमष्टाधार्ङ्गुलं, ग्रीवाग्रविस्तारंनवधार्ङ्गुलं, ग्रीवामूलविस्तारं बाह्वोर्पर्यन्तं चतुश्चत्वारिंशदङ्गुलं, वक्षोविशालं चतुर्विंशत्यङ्गुलं, हृदयविस्तारं विशत्यङ्गुलं स्तनयोरन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं, (दशाङ्गुलं ? ) मध्योदरं षोडशांगुलं, श्रोणिविस्तारमष्टादशाङ्गुलं, कटिविस्तारं विशंत्यङ्गुलम् ऊरुमूलविशालं त्रियवाधिकं त्रयोदशाङ्गुलम् ।
v2.c83.54.2
ऊरुमध्यविस्तारमेकादशाङ्गुलं, जानुविस्तारं नवाधार्ङ्गुलं, जङ्घामूलमष्टाङ्गुलं जङ्घामध्यविस्तारं सप्ताङ्गुलं, नलकाविस्तारं सार्धचतुरङ्गुलम्, अक्षगुल्फान्तं पञ्चाङ्गुलं, पादविस्तारं सार्धपञ्चाङ्गुलं सार्धवेदाङ्गुलोत्सेधं, पाष्णिंविस्तारं सार्धत्रिमात्रं, (पादाङ्गुलिविस्तारम्) अङ्गुष्ठायामं चतुरङ्गुलं, तर्जनी तद्यवाधिका, तद्यवोनं मध्यमाङ्गुलं, त्रिमात्राधर्नामिला, कनिष्ठकाङ्गुलायामं त्रिमात्रं, कनिष्ठाद्यङ्गुष्ठान्तं क्रमात्सप्ताष्टाष्टार्धनवषोडशभिर्यवैरङ्गुलानां विस्तारं, ( शेषं विवरं ) बाहुमूलविस्तारं दशाङ्गुलं, बाहुमध्यं नवाङ्गुलं, कूर्परं सार्धसप्ताङ्गुलं, प्रकोष्ठमध्यधर्सप्ताङ्गुलं, मणिबन्धं चतुर्मात्रं, तलं सार्धषण्मात्रं, रुद्राष्टनवसप्तषड्चवविपुलात्यङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तमङ्गुल्यग्राणि, तद्यवार्धहीन सप्तवेदेषुतुर्याग्नियववमङ्गुष्ठादिनखानां विशालं, द्वियवाधिकमायामं, द्विपर्वाङ्गुष्ठमन्यानि त्रिपर्वाणि, अङ्गुष्ठमूलपर्वाधिकाङ्गुलं द्व्यर्धाङ्गुलमग्रपर्वं, तर्जनीमूलपर्वं चतुर्दशयवं, मध्यपर्वं त्रयोदशयवा, अग्रपर्वं द्वादशयवं, मध्यमाङ्गुलिमूलपव अष्टादशयवं, मध्यपर्वं षोडशयवा, अग्रपर्वं सार्धपञ्चदशयवा, अनामिकामूलपर्वं सार्धचतुर्दशयवा, मध्यपर्वं सार्धत्रयोदशयवा, अग्रपर्वं द्वादशयवा, कनिष्ठाङ्गुलिमूलपर्वं द्वादशयवा, मध्यपर्वेकादशयवा, अग्रपर्वं दशयवा, अङ्गुलीनामाग्ने द्वियवाधिकं नखाग्रं, पर्षिण्हस्तघनं वेदाङ्गुलं, तन्मध्यघनं द्व्यधार्ङ्गुलमग्रमङ्गुलीवत्क्षीणं, शुकोदरघनं द्व्यर्धाङ्गुलं, मणिबन्धात्तदायामं सयवं भागं, शुकोदरविशालं द्वियवोनं त्र्यङ्गुलं, पाष्णिहस्तविस्तारं द्वियवोनचतुरङ्गुलं, तस्याग्रे तर्जन्यादिकनिष्ठान्तनामङ्गुलीनां मूलतलं मांसलमर्ध- मात्रेण, शेषं तलं निम्नम्, अङ्गुष्ठतर्जनीमूलयोस्सार्धत्र्यङ्गुलम्, अङ्गुलीनामधो मूलसन्धिरङ्गुलम् (एकाग्रो वा नीचार्धाङ्गुलं ?) कनिष्ठिकादेशमूलात्तर्जनीमूल पार्श्वगा आयूरेखा, मध्यमाङ्गुल्यधो द्व्यङ्गुलं, तस्य षड्यवाधस्ताद्विद्यारेखा ।
v2.c83.54.3
तलमूलात्कराग्रान्तं ब्रह्मरेखा, दक्षिणे करतले चक्रशङ्खसमा रेखा भवेत् । उपक्षेपनिम्नं द्वियवम्, अन्तरावर्तं द्व्यङ्गुलम्, उपक्षेपविशालमध्यर्धाङ्गुलं, त्रियवोन्नतं हस्तिमस्तकवद्विस्तीर्णमस्तकं सोन्नतमङ्गुलम् (?)। (भ्रूतलं) भ्रूश्चतुर्यवा सार्धाङ्गुलायामा सार्धैकयवविस्तारानतार्धमात्रान्तर्या वक्रपुच्छका चापवत् । भ्रूलता स्निग्धरोमसंविता द्व्यङ्गुलं नेत्रतारं, भ्रूवस्थलादर्धाधिकाङ्गुलायामे अक्षिणी, अक्षिमण्डलमूर्ध्वाधोवर्मसंछन्नमूर्ध्ववर्म द्वादशयवमधोवर्म चतुर्यवमेतयोर्योगं नयनसूत्रम् । ऊर्ध्ववर्मविस्तारं द्वियवम्, अक्षिमोचन (?) विस्तारमेकाङ्गुलम्. ऊर्ध्ववर्म द्वादशयवमधोवमं चतुर्यवमूर्ध्ववर्मणा संस्पृशेत् । षड्यवं कृष्णमण्डलं, तस्योभयोः पार्श्वयोस्तदर्धाधिकायतौ शुक्लभागौ, कनीनिकाविस्तारायामं यवं, नेत्रान्तरक्तं यवार्धं, ज्योतिर्यवप्रमाणं, दृष्टियूंकमात्रोध्वर्वर्मततं द्वियवमधोवर्मततं यवार्धकं, वर्मणो घनमर्धयवं, नवतिः पक्ष्मरोमाणि, शेषं पक्ष्म, नासिकाप्रमध्यमूलान्तं क्रमादष्टादशषड्यवविस्तृतं, नासिकाग्रमङ्गलविस्तारं, गोजीमूलाग्रं द्व्यङ्गलोच्छ्रयं, पुष्करमष्टयवोत्सेधं, तन्मूलविस्तारं द्वियवं, मध्यविस्तारं द्व्यर्धयवम्, अग्रविशालं त्रियवं, पुटश्रोतोऽङ्गुलं, तिर्यग्यवपञ्चकं पुटस्य बहलं, यवमात्रायतान्वितं निष्पावबीजसदृशं तिलपुष्पसमाकारम् । नासिकापुटसूत्रान्नासाग्रं द्वियवार्धलम्बितं, सार्धचतुर्यवं गोजीतटं द्वियवविस्तारं, द्विवक्रा चोत्तरपाली सार्धयवविस्तृता, त्रियवार्धततं सार्धयववेदाङ्गुलायतमुत्तरोष्ठमास्थतारं तदेव ।
v2.c83.54.4
चत्वारः पुरतो दन्तास्त्रियवायामविस्तृताः, तावन्तोऽधरदन्ता द्वियवार्धततायताः, चतुर्यवायते दंष्ट्रे सदंशमुकुलोपमे ऊर्ध्वे, अधोदंष्ट्रे अर्धयवाधिके, पुरोदन्ताद्यवार्धनानायतास्तत्समविस्ताराः पञ्चोपदंष्ट्रा द्विपार्श्वगा द्वात्रिंशद् दन्तसङ्ख्या । अधरोत्तरयोर्दन्तायामसमावन्तस्तदर्धोदन्तरोपणो (?) जिह्वा षडङ्गुलायामार्धविस्तारा, घृतजिह्वाङ्गुलं (बाहु ?) कर्णरन्ध्रं कलाङ्गुलं षडङ्गुलायतं, तालुविस्तीर्णं त्र्यङ्गुलमास्यं नवयवान्तरं द्विगुणायतं षड्यवार्धमुत्सेधं, पालिका रक्ता, भागं ततमायामं द्विगुणम्, ओष्ठाधस्तात्चिचुबुका सार्धाष्टयवं, हनुस्तत्समं तस्माद्धनुचक्रं सद्द्वियवं, तदुन्नतं रुद्राक्षियवं, चिबुकं निम्नगं (?) हनोगलं गलात्कण्ठमङ्गुलार्धं, गलरेखाध्यर्धकलायामा चापसन्निभा, कर्णबन्धाद्धनोर्मध्यं दशाङ्गुलं, तस्माच्चतुष्कलं