History of Sanskrit Poetics c6.111.3

c6.111.3

When Vālmīki was powerfully affected by the spectacle of the death of the loving क्रौञ्च bird at the hands of the hunter, the sage’s imagination was stirred and he burst forth into an impassioned song. But it is not to be supposed that the sage was himself दुःखित nor is it to be supposed that the reader when he reads the impassioned poem is simply दुःखित; for, if that were really so, no one would feel delight in reading the poem. Vide लोचन p. 31 ‘तेन रस एव वस्तुत आत्मा वस्त्वलङ्कारध्वनी तु सर्वथा रसं प्रति पर्यवस्येते इति वाच्यादुत्कृष्टौ तौ इत्यभिप्रायेण ध्वनिः काव्यस्यात्मेति सामान्येनोक्तम् । प्राथमिकानामभ्यासार्थिनां यदि परं चित्रेण व्यवहारः प्राप्तपरिख्तीनां तु ध्वनिरेव प्राधान्येन काव्यमिति स्थितमेतत्’। The अल. स. (pp. 13-14) very clearly and succintly hits off the position of the ध्वन्यालोक as follows: ‘वाक्यार्थस्यैव व्यञ्जरूपस्य गुणालङ्कारोपस्कर्तव्यत्वेन प्राधान्याद्विश्रान्तिधामत्वादात्मत्वं सिद्धान्तितवान् । व्यापारस्य विषयमुखेन स्वरूपप्रलम्भात्तत्प्राधान्येन प्राधान्यात्स्वरूपेण विदितत्वाभावादिषयस्यैव समग्रभरसहिष्णुत्वम् । तस्माद्विषय एव व्यञ्जनामा जीवितत्वेन वक्तव्यः । यस्य गुणालङ्कारकृतचारुत्वपरिग्रहा साम्राज्यम् । रसादयस्तु जीवितभूता नालङ्कारत्वेन वाच्याः । अलङ्काराणामुपस्कारकत्वाद्रसादीनां च प्राधान्येनोपस्कार्यत्वात् । तस्माद् व्यंग्य एव वाक्यार्थीभूतः काव्यजीवितमित्येव पञ्चो वाक्यार्थविदां सहृदयानामावर्जकः।’ The ध्वन्यालोक divided काव्य into three varieties, the best or ध्वनिकाव्य, गुणीभूतव्यङ्ग्य and चित्र.