History of Sanskrit Poetics c6.68.3

c6.68.3

289), but in काव्य and नाट्य it has another meaning derived by metapher from the idea of tasting or relishing (रसनाद्रसत्वमेषां मधुरादीनामिवोक्तमाचार्यैः । रुद्रट XII. 4). विभावानुभावसात्त्विकव्यभिचारिभावैरुपनीयमानः परिपूर्णः स्थायिभावो रसमानो रसतः । VI. The रसरत्नहारि says ‘चरमसमयपर्यन्तस्थायित्वादस्य स्थायित्वव्यपदेशः’. अनुभाव is defined as अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः । दशरूप IV. 3, on which धनिक says ‘स्थायिभावाननुभावयन्तः सामाजिकान् सभ्रूविक्षेप कटाक्षादयो रसपोषकारिणोऽनुभावाः’. Eight of the अनुभावs are called सात्त्विकभावs : ‘पृथग्भावा भवन्त्येतेऽनुभावत्वेपि सात्त्विकाः । सत्त्वादेव समुत्पत्तेस्तत्तत्तद्भावभवनम् । स्तम्भप्रलयरोमाञ्चाः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू । अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टौ स्तम्भोस्मिन् निष्क्रियाङ्गता । प्रलयो नष्टसंज्ञत्वं शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः॥ दशरूप IV. 4-6. There is a difference of opinion as to why they are called सात्त्विक. Acc. to दशरूप, सत्त्व means a ‘sympathetic heart’ and सात्त्विक means ‘सत्त्वेन निर्वृत्तं’ ; vide साहित्यदर्पण III. 134 for a similar view; but the रसरत्नहार IV says सत्त्वं जीवशरीरं तस्य धर्माः सात्त्विकाः । इत्थं च शरीरभावाः स्तम्भादयः सात्त्विका भावा इत्यभिधीयन्ते ।. About the भावs which are 49 (as noted below) नाट्यशास्त्र says: नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसानिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः॥ न भावहीनोस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत् । व्यञ्जनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत् । एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम् ॥ 6. 34, 36-37.