History of Sanskrit Poetics c6.90.2

c6.90.2

दण्डी in काव्यादर्श II. 367 states that the (64) अङ्गas of the *sandhis* in a drama, the (16) अङ्गas of *vṛttis* and the (36) लक्षणas described in another tradition (viz. dramaturgy in the नाट्यशास्त्र) are all looked upon by him as *alaṅkāras* (यच्च सन्ध्यङ्गवृत्त्यङ्गलक्षणाद्यागमान्तरे । व्यावर्धितमिदं चेदमलङ्कारतयैव नः ॥). The अल. स. (p. 3 and p. 9) says 'इह तावद्ग्रामोद्भटप्रभयश्चिरन्तनलङ्काराः । प्रतीयमानमर्थं वाच्योपस्कारकतयालङ्कारपच्चनिक्षिप्तं मन्यन्ते ।...उद्भटादिभिस्तु गुणाल्लङ्काराणां प्रायशः साम्यमेव सूचितम् ।...तदेवमलङ्कारा एव काव्ये प्रधानमिति प्राच्यानां मतम् ।'. The तरल says 'अभाव एव ध्वनेरिति भामहप्रभृतयो मन्यन्ते' (p. 24). This may lead one to think that भामह is ध्वन्यभाववादिन्. But this is not entirely correct. भामह, दण्डी and others were no doubt not aware of the theory that प्रतीयमान sense is the soul of poetry and they do not employ the words ध्वनि and गुणीभूतव्यङ्ग्य in their works. But they do refer to प्रतीयमान sense. In their definitions of अप्रस्तुतप्रशंसा, समासोक्ति, आक्षेप, they included a good deal of प्रतीयमान sense (i. e. गुणीभूतव्यङ्ग्य of ध्वन्यालोक) e. g. यत्रोक्ते गम्यतेन्योर्थस्तस्मानविशेषणः । सा समासोक्तिः' (भामह II. 79). All the rest of ध्वनि they would have included under the figure पर्यायोक्त. जगन्नाथ remarks with great force and truth: ‘ध्वनिकाराप्राचीनैर्वामहभट्टप्रभृतिभिः स्वग्रन्थेषु कुत्रापि ध्वनि-गुणीभूतव्यङ्ग्यादिशब्दा न प्रयुक्ता इत्येतावत्तैव तैर्ध्वन्यादयो न स्वीक्रियन्त इत्याधु-निकानां वाचोयुक्तिरयुक्तैव ।